sandali lamang

Si Itay at si Lola Guelang

2011-11-17T15:02:00.003+08:00

Isang linggo makaraang ipagdiwang namin ang ika-94 na kaarawan ni Itay, sinabi sa akin ni Inay, 95, na nagpatulong siya sa kanyang alalay na umakyat sa ikalawang palapag (tawag nami'y "itaas") ng aming bahay. Ilang taon na niyang hindi nagagawa iyon. "Mula ngayo'y mas madalas na akong maglalakad-lakad," sabi niya. At nagkuwento siya nang nagkuwento tungkol sa kanyang kabataan at pagdadalaga; marami'y narinig ko na, ang ila'y bagung-bago. Nanghinayang nga ako na hindi ko naihanda ang kamera ko--gusto ko siyang kunan ng video, pero ayoko namang putulin ang kanyang pagkukuwento. At malamang na hindi niay ako payagang mag-video--marami sa sinabi niya'y para lamang daw sa aking pandinig. Nasa likod niya si Itay, pero ipinagpalagay namin na hindi naman ito talagang nakikinig. Nagkamali kami.

Nang ikuwento ni Inay na sa simula'y ayaw kay Itay ni Lola Guelang, ang ina ni Inay, dahil sugarol ito, hindi ko pa rin pinapansin si Itay. Nahimatay pa nga raw si Lola nang sabihin ni Inay na gusto na niyang magpakasal kay Itay. Ngunit idinagdag ni Inay na di-naglao'y minahal na rin ni Lola si Itay. Sa amin nga tumira si Lola (sa kuwarto niya ako isinilang, at sa kuwartong ito ako natutulog ngayon). Pinakiusapan pa nga raw ni Lola si Inay na payagan nang magsugal si Itay. "Kawawa naman," ang sabi pa raw nito. At nakita nga raw ni Inay kung gaano kamahal ni Itay si Lola; marahil daw ay dahil na rin maagang namatay ang ina ni Itay, ang inang mahal na mahal nito.

Tiningnan ko si Itay at nakitang umiiyak. At naalala kong mula nang magkasakit si Itay halos sampung taon na ang nakakaraan, lagi siyang umiiyak kapag naririnig ang pangalan ni Lola Guelang.

Libro, at iba pa

2011-08-18T13:43:00.003+08:00

Magkakaroon ako ng ikaapat na libro. Nasa limbagan na. Narepaso ko na nga ang inedit na kopya. Dapat ay pakitaan na ako ng limbagan ng disenyo ng pabalat, pero wala pang nakakarating sa akin.

Samantala, nagsasalin ako ng mga tulang Tagalog ko tungo sa Ingles. Magsusulat din ako ng sanaysay tungkol sa karanasan ng pagsasalin, at inaasahan kong mailathala ang sanaysay at mga tula bilang isang buong aklat.

-----

Pumapasok na sa iskuwelahang munti ang panganay kong apo sa pamangkin. Sinamahan ko nga minsan. Ang kapatid naman niya'y mas marami nang alam na salita, at laging gustong gawing mag-isa ang anumang gusto niyang gawin.

-----

Ngayon, tuwing tumatakbo ako sa paligid ng lawa, nag-uuwi ako ng bibingka para sa almusal namin nina Inay at Itay. Hinahanap-hanap na nga nila ito. Hinahanap-hanap ko rin.

Paliparan

2011-05-26T16:36:00.002+08:00

Paalis ako ng bansa at tulad ng nakagawian ko na, maaga ako dito sa paliparan. Pagkaupo ko sa hintayan, agad kong napansin ang babaeng marahil ay singkuwenta anyos, matangkad, payat ngunit matipuno, ayos at upong lalaki. May tumabi sa kanyang lalaking puti, marahil ay pitumpung taon. Kinausap niya ito ng Aleman, pabalang, may itinuturo. Walang imik ang lalaki, nakaupo sa gilid ng silya, parang walang pinapansin, parang walang iniisip.

Inilabas ng babae ang telepono niya at may kinausap. Ang sabi niya, "Narito na kami, malapit nang umalis. Ayaw yata akong hiwalayan. Nakita kasi kung paano ko siya asikasuhin. Ako ang lahat. Maleta. Lahat. Nabubuwisit na ako. Ayaw akong hiwalayan." Tumahimik siya sandali, nakinig sa kausap, at tumawa, sabi, "Pag ikaw ang naging abugado ko, talo tayo."

Umalis na sila; palipad sa marahil ang eroplano nila.

Kahapon

2011-05-09T08:58:00.001+08:00

Mula sa Praying With Hildegard of Bingen

Kuneho

2011-05-06T11:14:00.007+08:00

Kahapon ng umaga, umupo ako sa hardin ng kumbentong pinagreretiruhan ko at kapagdaka’y tumakbo patungo sa paanan ko ang kunehong alaga ng mga madre dito—ang alam ko’y Bobby ang tawag sa kanya. Matagal siyang nagpaikut-ikot sa mga paa ko, dinilaan pa nga nang sandali ang mga daliri ko. Nanghinayang ako na hindi ko dala ang aking kamera.

Kaninang umaga, dinala ko na ang kamera ko sa hardin. Pero wala si Bobby. Wala sa kanyang kulungan; hindi nagpapagala-gala sa damuhan. Nagmeryenda muna ako sa loob.

Paglabas kong muli sa hardin, naroon na si Bobby. May nakaupo sa isang mesa pero hindi niya ito nilalapitan. Nang lumakad ako papunta sa ibang mesa, mabilis na tumakbo si Bobby tungo sa akin; sinundan ako hanggang makaupo. Nagpaikut-ikot na naman siya sa paanan ko, dinilaan nang sandali ang mga daliri ko, at nanatili hanggang makakuha ako ng ilang retrato bago tumalilis palayo, tungo sa likod ng puno sa kabila ng rebulto ng Mahal na Birhen ng Senakulo, ang patron ng kongregasyong ito.

At naalala ko na may alaga nga palang kuneho si Santa Teresa Couderc, ang nagtatag ng kongregasyong ito!

Tumayo ako para hanapin si Bobby. Natagpuan ko nga sa likod ng malaking puno, nagkakanlong sa ilalim ng mga dahon ng malagong halaman. Kinunan ko ng retrato, at humarap pa siya sa akin. Pagkuwa’y kumislot, tumakbo palapit sa paanan ko. Inamuy-amoy ang paa ko’t saglit na dinilaan. At tumalilis na naman.

Isinulat ko sa katapusan ng retiro ko sa kumbentong ito dalawang taon na ang nakakaraan: Sa pananatili sa sandali, ang sandali’y nawawalan ng hanggan.

Asa

2011-04-28T14:58:00.002+08:00

Malaki na ang mga apo ko sa pamangkin. Matatas nang magsalita ang panganay, marami nang alam, at magaling nang magpakunsuwelo. Hindi nagpapahuli ang bunso--marunong na ring maglambing at magkapritso. Mangyari pa'y madalas ko silang kapiling, at lagi ko silang hinahanap-hanap kapag malayo ako.

Mabuti ang lagay nina Inay at Itay--95 na si Inay noong Enero, at 94 si Itay sa Oktubre. Kaninang umaga, pinagsaluhan namin ang bibingkang uwi ko mula sa paglakad-takbo ko sa paligid ng lawa.

Sa isang linggo, magreretiro ako nang tahimik, walong araw. Inaasahan kong muling makatula.

Bago't Luma

2011-01-06T18:05:00.003+08:00

Kalahating taon din akong hindi nakapagsulat dito. Higit pa doon ang tagal ng hindi ko pagsulat ng tula. Kasi, hindi ako lumayo at nanahimik nang walong araw nitong nakaraang taon. Ikinalulungkot ko iyon. Pero wala na akong magagawa tungkol doon ngayon, kundi ang mangakong sa taong ito, lalayo ako't mananahimik muli nang kahit walong araw lamang.

Maraming maaaring isulat ngayon, ngunit ang pinakamatitinding pangyayari'y paulit-ulit ko nang ikinuwento sa kung kani-kanino kaya wala na akong ganang isulat ang mga iyon dito. Ang mga pangkaraniwan naman, kahit kapana-panabik, ay mabilis na lumipas at nahalinhan ng marami pa, kaya lumipas na rin ang pananabik kong maisatitik ang mga iyon. Marahil ay labis na naman akong abalang mabuhay, kaya hindi na ako makatigil para magsulat.

Ngayo'y nasa harap ko ang labinlimang mag-aaral, nagsusulat ng sagot sa mga tanong na siyang bati ko ng maligayang bagong taon sa kanila. May ilang patingin-tingin sa akin, malamang ay iniisip kung ano ang isinusulat ko. Hindi nila alam na may "Sandali Lamang"; hindi ko ito sinasabi sa mga mag-aaral ko. Pero malay ko, baka may ilan sa kanilang masumpungan ang sinusulat ko at makilala ang sandaling ito--ang sandaling napakakaraniwan, lumilipas, nalilimutan. Baka sakaling mahumaling din sila sa paghuli at pagnamnam ng maiilap na sandali.

Bagong Taon

2011-01-04T08:40:00.000+08:00

Maligayang-maligaya! Narito na naman ako. Abangan...

Wagi

2010-07-13T16:03:00.003+08:00

Kinakabahan ako noong araw ng halalan. Ilang buwan din kasi akong masigasig na nangampanya para sa aking kandidato sa pagkapangulo at araw na iyon ng pagtutuos. Bago rin ang sistema ng pagboto at natatakot akong hindi tanggapin ng makina ang balota ko. Mangyari pa'y marami ring nangangambang madadaya ang aming kandidato.

Tinanggap ng makina ang balota ko. At ilang oras pa lamang pagkaraan ng pagsasara ng mga presinto malinaw nang malaki ang pag-asa ang aking kandidato. Ilang araw lang ang nagdaan at tiyak nang panalo siya. Panalo kami, Panalo ang bayan.

Kaya nang mabalitaan kong pagkatapos niyang manumpa ay manunumpa rin ang mga mamamayan, sinikap kong makadalo sa kanyang inagurasyon. At pinalad nga akong makaparoon, malapit pa nga sa entablado. Kaya nga nang bigkasin ko ang panunumpa ng bayan, kasabay ang daan-daan libong kababayang naroon din, napaluha ako sa galak, tigib ng paninindigan at pag-asa.

Nang hapong iyon, ipinasya kong hindi na dumalo sa pagdiriwang ng aming tagumpay sa isa pang liwasan. Mag-isa na lamang akong nanood sa telebisyon, ninanamnam ang tamis ng pagwawagi, nananalangin para sa paganda nang pagandang bukas.

Tulad ng Dati

2010-06-16T14:05:00.002+08:00

Pasukan na naman at nakatagpo ko na ang halos lahat ng bago kong estudyante. Tulad ng dati, sinimulan ko ang mga klase ko sa pagpaparamdam sa kanila na bukas akong matuto rin sa kanila. Marami na kasi akong natutunan sa mga estudyante ko, hindi lamang tungkol sa mga tinatalakay natin sa klase kundi maging tungkol sa kung anu-ano pa, kasama na ang pagiging higit na mabuting tao.

Aralin

2010-04-04T07:52:00.003+08:00

Ilang araw ko nang kasama ang dalawa kong apo sa pamangkin. Ngiti na nang ngiti ang bunso. Nakapagsasalita na nang kaunti ang panganay. May tawag na nga siya sa akin, at kapag nakikita niya ako'y isinisigaw niya ito--hindi makapaghintay na kargahin ko siya't ipasyal. Minsa'y yumayakap siya sa akin nang mahigpit at idinidikit sa pisngi ko ang pisngi niya. Minsa'y hinahaplos ang ulo ko. At pagkaraan ng ilang minuto, pipiglas siya't magpapababa. "Baba, baba..." sabi pa. At pagkababa ko sa kanya'y tatakbo nang tatakbo, magpapahabol: "Bo, bo, bo," paulit-ulit niya, hinihila ako para habulin siya.

Kapag inihahatid na nila ako pauwi, nakakalong siya sa akin. At paghinto ng kotse sa bahay, tatayo siya't sasabihin, "Baba..," nagpapaalam nang parang walang anuman. Pagbaba ko ng kotse't nakakalong na siya sa iba, tatawagin niya ako, at kakaway, nakangiti.

Matutunan ko sana sa kanya ang ganitong pagtiwalag.

Klase

2010-03-22T17:20:00.002+08:00

Bago magtapos ang semestre, pinanood namin ng klase ko sa Panitikang Pilipino ang pelikulang "Gulong". Natuwa ako na nagustuhan nila, kasi gustung-gusto ko rin ito.

Nang itanong ko sa kanila kung ano ang nakita nila sa pelikula na nakita na rin namin sa mga akdang tinalakay namin sa buong semestre, sunud-sunod ang taas nila ng kamay. At ang gaganda ng sagot nila. Marami nga ang ni hindi ko naisip. Ang sarap ng usapan namin; bitin nga nang tumunog ang bell. Humiling sila ng class picture, at nagparetrato nga kami. Ang saya!

Nang magpaalam sila, sabi ko'y magkikita pa naman kami sa huling pagsusulit. Pero, sabi nga ng isa, hindi na iyon tulad ng dati.

Ganoon, e.

Malapit Na

2010-03-11T11:20:00.002+08:00

Malapit na namang magbakasyon. Nais ko sanang maglagalag sa iba't ibang bahagi ng bansa, ngunit magastos ito. Malamang ay lumagi na lamang ako sa amin, sa piling ng aking mga magulang, kapatid, pamangkin at apo. Ngunit sisikapin kong makalayo kahit ilang araw, ilang linggo pa nga sana, nang makapag-isa, makakita ng bago, makapag-isip, makapagsulat; baka sakaling maligaw, makasumpong ng kung ano, ng kung ano man.

Nawawala

2010-02-03T17:40:00.004+08:00

Nakita ko ito sa estasyon ng tren.

Kaninong kamay kaya ang nasa balikat niya?

Naligaw kaya siya, o sadyang iniwan ang mga naghahanap sa kanya?

Tingin

2010-02-03T17:31:00.003+08:00

Nakailang tigil na ang tren nang mapansin ko sila--dalawang lalaki, ang isa'y mga bente anyos marahil, ang isa pa'y baka trenta. Tingin sila nang tingin sa ticket nila at sa tanawin sa labas ng tren; mga bagong salta sa lungsod. Kapwa sila may kilik na folder na tila may lamang mahahalagang papeles. Halos hindi sila nag-uusap. Mukhang kinakabahan ang mas matanda.

Pagkaraa'y napansin kong may isa pa silang katabi--lalaking marahil ay gitna ng edad nila, may dalang malaking bag. Paminsan-minsa'y may sinasabi siya sa dalawa; hindi ko marinig pero mukhang may itinuturo. Tango lang nang tango ang dalawa. Paminsan-minsa'y ngumingiti ang mas bata.

Sa babaan ko rin sila bumaba at pinanood ko sila. Nauna ang may malaking bag, malinaw na alam kung saan pupunta. Mabilis ang lakad ng nakasunod sa kanyang mas matanda, hindi inaalis ang tingin sa sinusundan. Ang mas bata'y pangiti-ngiti, palinga-linga, mukhang hindi nagmamadali, mukhang walang pakialam kung maiwan man siya, mapadpad kung saan, mawala, magwala.

Kaarawan ni Inay

2010-01-25T06:38:00.002+08:00

Nagdiwang ng kanyang ika-94 kaarawan si Inay nitong nakaraang linggo. Ayaw niya ng handaan, ngunit siyempre nagsalu-salo kami nina Itay, Ate ko't bayaw, at ang kanilang mga anak, manugang at apo, sa bahay.

Kahapon, nagbibilin si Inay tungkol sa kung anu-ano sa bahay. Matagal na niyang ginagawa ito--kasi hindi na raw naman siya magtatagal. Sabi ko, hindi naman siya ang makapagsasabi kung hanggang kailan siya mabubuhay; nananatili siya sa aming piling dahil ito ang kaloob ng Diyos. At inulit ko lagi kong sinasabi, narito pa sila ni Itay dahil patuloy nila kaming tinututuruan kung paano magmahal nang tunay.

Isabella

2010-01-06T14:21:00.003+08:00

Isinilang si Isabella, ang bago kong apo sa pamangkin, siyam na araw pagkaraan ng ika-limampu't anim kong kaarawan. Mangyari pa'y wala kaming pagsidlan ng tuwa. Malusog siya't napakaganda.

Wala pa siyang limang araw ay nabuhat ko na siya. At nang maopsital ang kanyang ina dahil sa kaunting kumplikasyon, magdamag akong kasama ng kanyang ama, yaya at Kuya Matt. Halos hindi ako makatulog--sa kanan ko'y si Isabella sa kuna, sa kaliwa ko sa kama'y si Matt. Malakas pa ang bagyo noon at paminsan-minsa'y nawawalan ng koryente. Ilang ulit kong kinarga si Isabella, at pinatulog pa sa aking dibdib.

Ngayo'y sinusundan na ng mga mata ni Isabella ang kilos namin. Ngumingiti na siya kapag kinakausap. Maya-maya pa'y makakatagilid na siya, makakadapa, makakagapang. Pero maya-maya pa iyon. Ngayo'y ninanamnam pa namin ang bawat ingit niya, bawat ngiti, bawat pahiwatig na nais na niyang tumagilid.

Tatlong Tahanan

2010-01-06T07:19:00.004+08:00

Isang buwan na ako sa bago kong tahanan.

Salamat sa mababait na kaibigan, nakabalik na ako sa kapit-bahayang tahanan ko nang ilang dekada bago ako lumipat sa munti kong tahanan sa matayog na gusali dalawang sakay ng tren ang layo sa aking unibersidad. Ngayo'y may silid din ako, banyo, at kusina--lahat ay kumpleto ang gamit--dalawang bloke lang mula sa trabaho. At malapit na naman ako sa matatalik na kaibigang kapwa-guro ko sa pamantasan.

Ang maganda nito'y hindi ko kinailangang iwan ang tahanan ko sa matayog na gusali. Naroon pa rin ako sa mga araw na hindi ko kailangang pumasok sa unibersidad. Patuloy pa rin akong nakapaglalakad-lakad sa malalapit na liwasan at pamilihan, nakapanonood ng sine, nakakatagpo ang mga kaibigan sa iba't ibang kainan.

At, mangyari pa, sa pagtatapos ng bawat linggo, umuuwi ako sa tunay kong tahanan--sa aking mga magulang, kapatid, pamangkin, apo. Dalawa na ang apo ko. Nasasambit na ng panganay ang nais kong itawag niya sa akin; napangingiti ko na ang bunso.

Tatlo na ang aking tahanan. At sa bawat isa'y panatag na panatag ako. Maligayang-maligaya.

Makata Ako

2009-09-16T07:52:00.003+08:00

Ilang ulit ko nang tiningnan sa Google ang mga website na may pangalan ko. Marami akong natuklasan--mga talambuhay ko, mga tula kong nagustuhan ng kung sinu-sino, mga retrato kong ni hindi ko alam na kinuha; sa isang blog pa nga, minumura ako ng estudyanteng ibinagsak ko. Kamakalawa, nang wala na naman akong ibang magawa, natuklasan ko naman ang isang review ng aklat kong hindi ko nakita sa alinmang tindahan sa labas ng unibersidad ko, pagkalabas ay nagkaroon ng munting review sa isang magasin, at akala ko'y wala nang pumapansin. Nagulat ako, mangyari pa. At nang basahin ko ang review, kinilabutan ako sa tuwa.

Makata nga pala ako.

Biskwit

2009-08-27T07:34:00.000+08:00

Nakatanggap ako ng email na nag-aanyayang sumali sa timpalak sa pagsusulat tungkol sa biskwit.

Mula pagkabata'y sari-saring biskwit ang nagustuhan ko, at lahat ng mga ito'y malutong--natitipak kapag kinagat, nadudurog sa loob ng bibig, natutunaw sa dila. Kaya laking gulat ko noong 36 ako, sa Cambridge, nang umorder ako ng fried chicken na may kasamang "biscuit"--ang natanggap ko'y tinapay na hindi malutong, medyo maalat, at maligasgas sa dila. Masarap naman.

Dalawampung taon na ang nakalipas mula noon. Pero ngayo'y mabilis na bumabalik ang mga larawan--nag-tren kami ng mga kaibigan kong mula sa Espanya, Italya, Hapon, Amerika, mula sa Londres tungo sa Cambridge para sa isang folk music festival. Napakalawak ng parkeng pinagdausan, at napakaraming dumalo. Sa gitna ng tugtugan, umalis kami't nagliwaliw sa bayan, inusyuso ang mga kolehiyo ng malaking unibersidad. At kumain nga ng fried chicken. Kinagabiha'y nag-tren muli kami pabalik sa Londres.

Mahigit sa isang dekada makaraan noon, bumalik ako sa Cambridge para sa isang literature conference. Sampung araw ako doon. At ewan ko kung bakit, ni minsa'y hindi ko hinanap ang restaurant na kinainan ko ng fried chicken at biscuit. Dahil siguro ayaw kong malungkot--kasi matagal na akong walang kabali-balita tungkol sa mga kaibigang kasama ko sa folk music festival. Naglaho na silang lahat sa buhay ko.

Cory Aquino

2009-07-31T10:24:00.003+08:00

Noong una'y kilala ko lamang siya bilang asawa ni Ninoy. Nang makulong si Ninoy, paminsan-minsa'y nasisiglawan ko ang kanyang larawan sa peryodiko. Una ko siyang napagmasdan sa telebisyon, nang magsalita siya pagkaraang paslangin ang kanyang asawa.

Pagkaraan ng ilang taon, pumunta kami ng Ate ko't Inay sa gym ng aking dating high school. Naroon si Cory, kasama ang exhibit ng mga naiwan ni Ninoy. Nagpapirma kami ng kalendaryo, at ng malaking dilaw na bandilang may mukha ni Ninoy. Ang isinulat ni Cory--"To Rofel, Laban!, Cory Aquino". Nang tumira ako sa ibang bansa noong 1986 at 1991, dala ko ang bandilang ito, at isinabit sa dinding ng bawat silid na tinuluyan ko nang matagal.

Sumama ako sa martsang kumukumbinsi kay Cory na tumakbong pangulo--mula Sto. Domingo, patungong Roxas Boulevard, hanggang Ayala. Malayo ako sa entablado pero kitang-kita ko siyang naka-dilaw na parka, nagsasalita.

Nang tumakbo nga siya, gumawa kami ng Ate ko't mga pinsan ng mga pamaskil mula sa peryodiko. Nangampanya kami sa aming bayan. At minsan, sinalubong namin ang motorcade ni Cory sa ibang bayan, at sumabay sa pagpasok nito sa aming bayan. Kalaban ni Cory ang mayor namin, at pinatay ang koryente sa buong bayan nang papasok na kami. Kinilabutan ako nang makita ko ang mga taong nakahilera sa daan, may tangang mga kandila. Nang magtalumpati siya sa plasa, madilim sa paligid ngunit napakaraming nakinig. Kami ni Ate'y nasa bubong ng bahay ng aming pinsan, maluha-luha samantalang pinakikinggan ang kuwento ni Cory tungkol sa pagdurusang dinanas ng pamilya niya sa ilalim ng diktadurya.

Nang tumawag ang Kardinal ng mga tao patungong EDSA, sumama ako sa aking mga kaibigan. Apat na araw, araw-araw kaming naroon. Nang maging pangulo na siya at dumalo sa pagtatapos sa pamantasang pinagtuturuan ko, pinalad akong makatabi siya sa isang retrato. Hanggang ngayo'y nakakuwadro pa't nakapatong sa mesa ng tahanan ko ang retratong ito.

Pagkaraa'y tumulong akong mamatnugot ng aklat tungkol sa mapayapang himagsikang sinimulang niya. Ngunit hindi ko na muling nakita si Cory, maliban sa telebisyon, peryodiko at magasin.

Maraming taon pagkaraang matapos ang kanyang panununungkulan, sumama ako sa mga kaibigan sa tour ng museo ni Ninoy sa Tarlac. Si Cory ang aming naging gabay. At dahil sinadya kong lumapit lagi sa kanya, madalas ay ako ang tinitingnan niya samantalang nagkukuwento tungkol sa exhibit. Pagkatapos nga ay ikinuwento niya sa akin na may sinulat na siyang talambuhay--"Roses and Crosses" daw ang pamagat. At binigkas pa niya sa akin ang dalawang haiku na sinulat niya. Hindi ako makapaniwala sa kapalarang iyon. Nang mananghalian kami, nahiya ang lahat ng kasama ko na tumabi sa kanya. Hindi ako nahiya. Kaya may itinatangi akong larawan namin ni Cory, magkatabing nakaupo sa hapag kainan, may tinitingnang aklat.

Ngayo'y naninikip ang dibdib ko, samantalang kasalo sa panalangin ang buong bayan-- asa ko'y buong mundo--na puspusin ng biyaya ang mahal kong, mahal naming, si Cory Aquino.

Pasamano

2009-07-12T09:36:00.005+08:00

Kahapon, natuklasan ng apo ko na masarap maglaro sa malapad na pasamano ng bintanang may rehas sa kuwartong sinilangan ko't ngayo'y silid-tulugan tuwing umuuwi ako kina Inay at Itay. Sa kabila ng rehas ng bintanang ito daw nakasilip si Itay at ang Ate ko nang ipinananganganak ako ni Inay.

Sa kuwartong iyon natutulog ang Lola kong noong maliit pa ako'y siya lamang may radyo sa aming bahay. Kaya madalas ako doon kahit noong halos wala pa akong muwang--nakikinig ng dramang kinagigiliwan ni Lola, pinapanood siyang suklayin nang paulit-ulit at pagkaraa'y pusurin ang mahabang puting-puti niyang buhok, at sumusubsob sa saya niya hanggang maidlip ako. At nang lumaki-laki na ako, mula sa pasamanong iyon ako tumatalon at nagkukunwang lumalangoy sa kama ni Lola--ang malambot na kutson ang dagat ko, at ang malalaking unan ang aking mga alon.

Sa pasamanong iyon din kami naglalaro ng Ate ko, at, nang magsawa na siya dito, ng mga pinsan ko. Isang tag-araw, ipinasya naming magpipinsan na gawing tindahan ang pasamanong iyon. Ibinili ako nina Inay at Itay, na may tindahan sa palengke, ng sari-saring paninda at ang mga tiyo't tiya ko, at mas matatandang pinsan, ang aming mga parukyano.

Nang magkaanak ang Ate ko, madalas din silang maglaro sa pasamano. Umaakyat pa nga sila sa mga rehas nito. Isa sa dalawa kong pamangkin ang ama ng apo kong ito na kahapon nga'y natuklasan ang ligayang dulot ng pasamanong ito, anim na araw bago siya mag-isang taon.

Si Ate E

2009-07-09T09:46:00.003+08:00

Nitong nakaraang Lunes, nagdiwang ng Misa sa bayan namin si Kuya S--para sa yumao niyang asawang si Ate E, pinsang-buo ko, at sa aming pamilya.

Ni hindi pa ako binatilyo nang mangibang-bansa si Ate E. Nakatapos na ako ng kolehiyo nang muli kaming magkita sa bansang itinuring na niyang tahanan. Matagal na silang kasal ni Kuya S noon, at may apat na silang anak. Tawa ako nang tawa nang tanungin ako ni Ate E, "Totoy, umiinom ka na ng beer?" "Matanda na ako, at hindi na lang beer ang kaya kong inumin," patawa ko. At tumawa rin siya, malutong na malutong, tulad ng tawa niya noong bata pa ako.

Kinabukasa'y ipinasyal ako ni Ate E. Sa daan, walang-tigil ang kuwentuhan namin. Ikinuwento niyang samantalang nananatili siyang Protestante, sumasama siya kay Kuya E at sa mga anak nila sa simbahang Katoliko. Sabi ko'y hanga ako sa kanya. At bago niya ako ihatid sa kapatid niyang tinutuluyan ko, sinabi niyang dama niya'y malapit na malapit kami, higit pa kaysa noong bago kami magkahiwalay. Napaluha pa nga siya. At dahil Protestante rin ang pinsang tinutuluyan ko, isinasama ako ni Ate E sa sinisimbahan nila nina Kuya S.

Pagkaraan ng ilang taon, siya naman ang dumalaw sa bayang iniwan niya. Nang makita niya si Inay ay iyak nang iyak si Ate E. Yumao na kasi ang ina niya noon, ang nakatatandang kapatid ni Inay. Ilang taon pagkaraan nito, sumulat siya sa akin--tuwang-tuwa raw siya na sa wakas, pareho na kaming Katoliko. Pagkaraa'y muli siyang dumalaw sa amin. Siya naman ang isinama ko sa Misa.

May kanser na pala si Ate E noon, ngunit sinabi lamang niya sa amin noong makauwi siya sa kanyang pamilya. Yumao siya sa piling nila, malayo sa amin. Ilang taon din ang nakalipas bago ko nadalaw sina Kuya S.

Dinala niya ako sa puntod ni Ate E. Ang bigat ng pakiramdam ko. Pinilit kong sumaya--inulit-ulit ko sa gunita ang malulutong na halakhak ni Ate E. Ang mga usapan namin. Ang aming mga sulat. Ang mga Misang dinaluhan namin.

Noo'y sinabi sa akin ni Kuya E na gusto niyang magpari. Tuwing umaga'y dumalo kami sa Misa. At nang makauwi na ako, paminsan-minsa'y nag-e-email siya para ibalita ang kanyang pagpapari. Inimbita niya ako sa kanyang ordinasyon pero hindi ako nakarating. Kaya nga tuwang-tuwa ako nang sabihin niyang gusto niyang mag-Misa sa aming bayan.

Ilang kamag-anak namin ang dumalo sa Misa. Nakakaantig ng damdamin ang homilya niya--ikinuwento niya ang buhay nila ni Ate E, at kung paano siya naging pari. Pagkatapos ng Misa, sumama siya sa akin sa bahay, at binasbasan niya sina Inay at Itay.

Samantalang sinusulat ko ito'y damang-dama kong nasa tabi ko si Ate E, nakangiti, naghihintay lamang na magpatawa ako, at hahalakhak na siyang muli nang malutong na malutong.

Naritong Muli

2009-06-10T14:30:00.004+08:00

Napakarami nang nangyari--wala namang kagulat-gulat.

Patapos na ang bakasyon kong kadalasa'y masaya. Matagal-tagal din ako sa piling ng mga magulang ko, kapatid at bayaw, mga pamangkin, at pamangkin sa apo. Nagretiro ako nang walong araw at nakasulat ng halos pitumpung baka-sakaling-tula. Nangibang-bansa ako't dinalaw ang mga kaibigan; labing-isang araw ng kuwentuhan, pasyalan, kainan, pagmamahalan. Limang araw ako sa dalampasigan kasama ang matalik na kaibigan.

At madalas kong maghapong inaalagaan ang apo ko sa pamangkin--ang aliw ng aming buhay.

Sa nakalipas na dalawang buwan, nasaksihan ko siyang tumayo at tumibay, humakbang nang paisa-isa, at pagkaraa'y lumakad. Lakad na siya nang lakad ngayon. Ngunit pag inaantok siya'y hinahayaan pa rin niya akong kargahin siya, ihiga't iduyan, at ipaghele hanggang mahimbing. Katatapos nga lamang namin ng ritwal na iyon. Samantalang sinusulat ko ito'y natutulog siya sa tabi ko.

Marami pang ibang sandali ng ganitong ligaya, halimbawa'y panonood ng telebisyon kasama sina Inay at Itay; pagtikim ng kung anu-anong putahe kung saan-saan. At kaninang umagang-umaga, samantalang tumatakbo ako sa paligid ng lawa, malamig ang simoy ng hangin, murang asul ang langit, sinisilayan na ng silahis ng araw ang mga bahay sa tabing-lawa, at may bilog na bilog pa ring buwan na nakalutang sa ibabaw ng mga ito.

Gising na ang apo ko, nagpapakarga.

Malayo ang Tingin

2009-03-13T08:04:00.001+08:00

Patapos na ang semestre kaya huling talakayan na sa klase ko sa makabagong nobela kahapon. Tanong ng isang estudyante, "Anong tema ang tumutuhog sa mga nobelang binasa natin?" Sabi ko'y nang piliin ko ang mga nobela, hindi ko naman sinadyang may temang tutuhog sa mga ito. Ngunit maganda ngang pag-isipan nila iyon para sa huling pagsusulit. Sabi niya, "E di pananagutan pala namin 'yon. Hindi mo sasagutin ang tanong ko." Ngumiti ako, at pagkaraan ng ilang sandali'y nagsalita, "Malagkit, mais na mais ito, pero ngayong pinag-isip mo ako, palagay ko'y kung may tema mang tumutuhog sa mga ito, ito'y pag-ibig, kalinga--ang kadahupan at kasaganaan nito sa puso ng kung sinu-sinong tauhan." May mga estudyanteng tumangu-tango, may ngumiti, may ngumisi.

Kaninang umaga, wala na akong binabasang nobela sa tren kaya napansin kong bagong pinta ang loob nito. "Spread the charity virus" ang nakatitik sa itaas ng mga pinto. At may malalaking retrato sa dinding. Naglakad-lakad ako at sa loob lamang ng humigit kumulang na anim na metro-kuwadrado, nakita ko ang mga ito: apat na taong kinukunan ng dugo, mga lalaking nagsasakay ng maysakit sa bangka, amang kalong ang anak na may kapansanan, madreng tinuturuang sumulat ang batang kapos-palad. Naalala ko tuloy na laging sinasabi sa akin ni Inay na dapat akong magkawanggawa; atas raw ito ng Panginoon.

Malayo ang tingin ko samantalang naglalakad patungo sa unibersidad. Iniisip ko kasing isulat ito. Kaya hindi ko napansin kung nakatalungko pa rin sa gilid ng kalsada ang taong-grasang napakadalas na naroon kapag dumaraan ako--umaga man o gabi, umulan ma't umaraw--at ni minsa'y hindi ko pa naabutan ng kahit ano kahit madalas ay iniisip kong gawin ito.

Malapit Na

2009-03-10T09:26:00.000+08:00

Malapit nang matapos ang klase, kaya lalong tambak ang trabaho. Marami tuloy akong hindi maasikaso. Tulad ng pagsusulat.

Inaasam-asam ko na ang walong araw ng pananahimik. Apat na linggo na lamang at makalalayo na naman ako, makapag-iisa, at makasusulat.

Maraming naghihintay na maisulat.

Ang Aking Apo

2009-02-06T12:33:00.003+08:00

Kalong ko ang aking apo samantalang sinusulat ito. Nakikipindot nga siya. Pero tahimik lang. Hindi nagrereklamo na nakaupo lang siya sa aking kandungan. Tila alam na mahalaga sa akin na nakapagsusulat akong muli dito makaraan ang ilan ding linggo. Tila alam na siya ang aking paksa.

Dalawang linggo ko siyang hindi nakita kaya pagdating ko kanina'y pumipiglas siya nang kargahin ko. Ngunit pinatawa ko at di-naglao'y naglambing na rin. At nang ibaba ko sa kama ay nagpakitang-gilas: gumapang, tumawa, nangusap.

Ngayo'y nangungusap na't hindi na yata mapakali sa pagkakaupo. Nakatingala na sa akin, waring sumasamong kargahin ko na siya at ipasyal.

Na Naman

2008-12-18T07:50:00.002+08:00

Ilang minuto bago ako bumaba ng tren kaninang umaga, napansin kong umiiyak ang babae sa harap ko. Mag-isa lamang siya, walang katabi. Punas siya nang punas ng mga mata, at pulang-pula na ang ilong. Mangyari pa'y kung anu-ano ang sumagi sa isip ko: May problema kaya siyang iniwan nang sandali sa bahay? May karamdaman kaya siyang katutuklas lamang? Hinahanap-hanap kaya niya ang asawang nangibang-bayan?

Ang sabi'y lalong lumulungkot ang malulungkot tuwing papalapit ang Pasko. At ang marami sa kanila'y nangungulila.

Kahit masaya ako nang sumakay ng tren kanina--dahil malamig ang umaga, sunud-sunod ang mga dinadaluhan kong pagtitipon, malapit na ang bakasyon, at uuwi na ako't makakapiling ang aking mga pinakamamahal--bahagyang sumikip ang dibdib ko nang hanap-hanapin ko ang kung sinu-sino. Ang mga kaibigan kong nasa ibang bansa't madalas na narito tuwing Disyembre ngunit sa kung anu-anong dahilan ay hindi makakauwi ngayon. Ang mga pinsan kong kasama-sama sa pamamasko noong maliliit pa kami at ngayo'y kung saan-saang lupalop na nakatira. Ang mga kaklase ko sa mababang paaralan na kasalu-salo ko sa kung anu-anong baon at kapalitan ng regalo sa huling araw namin sa eskuwelahan bago mag-Pasko; hindi ko na alam kung nasaan sila ngayon.

NA NAMAN

Hatid na naman ng hangin
Ang hangaring makapiling
Ang pinakamalalapit
At, lalo pa nga,
Ang pinakamalalayo sa atin.

Ganito rin daw ang simoy
Nang magningning ang tala
Dahil binitiwan ng isang dalaga
Ang matamis niyang oo
At ang kanyang supling
Sa atin ipiniling.

Sa Wakas

2008-11-26T07:12:00.002+08:00

Ilang linggo na akong naghihimutok kasi hindi ako makasulat-sulat dito. Paano nama'y kasisimula ng klase at, sa wakas, pagkaraan ng mahigit sa isang dekada, nagtuturo na naman ako sa aking unibersidad ng panitikan ng ating bayan. Kaya buhos na buhos ang panahon ko sa paghahanda para sa aking mga klase. At pinalad naman akong mukhang interesado ang aking mga estudyante. Minsan nga, sa talakayan namin, natataranta ako sa dami ng mga kamay na nakataas--hindi ko sila matawag na lahat. Iyon, kaya hindi ako makasulat.

Pero kaninang umaga, nang naglalakad ako malapit na sa aking gusali, napatungo ako't nakita ko ang isang ibon--maliit, asul at itim--na may tinutuka sa madamong lupa sa gilid lamang ng sementadong landas na tinatahak ko. Tumigil ako't nakita kong tuka-tuka niya ang isang malaking uod, para na ngang maliit na maliit na ahas. Kapagdaka'y umatras ang ibon, naramdaman yatang naroon ako. Dahan-dahan akong lumakad palayo, at paglingon ko'y kitang-kita kong tinutuka na naman ng ibon ang uod. Tuksung-tukso akong bumalik, hinayang na hinayang na wala akong dalang kamera. Nagmadali na lang ako papuntang opisina para makapagbukas ng kompyuter at, sa wakas, makasulat muli dito.

Kahapo'y mga sawikain ang tinatalakay namin sa klase ko sa panitikan. Sayang at hindi kabilang ang katumbas sa ating wika ng "The early bird catches the worm." Ewan ko nga kung may ganito. Sa anu't ano pa man, bukas ikukuwento ko sa mga estudyante ko ang nakita ko kaninang umaga.

Dapat

2008-10-28T08:29:00.000+08:00

Mahigit na isang linggo akong nagdiwang ng kaarawan. Araw-araw ay may kainan, kung saan-saan, kasama ang mga kamag-anak at kaibigan. Ngunit ang pinakatampok siyempre ay ang pagdiriwang namin ni Itay, ng Ate ko, at ng manugang namin, ng aming magkakalapit na kaarawan sa aming bahay, kasama ang aming apo.

Narito siya ngayon, ang mutya naming apo, sa bahay namin nina Inay at Itay. Kapapaligo lamang niya't kadedede, at pinakikinggan namin ngayon sa stereo ang pag-awit ng kaibigan naming madre. Maya-maya'y kakausapin ko siya; tatawa siyang wari'y nauunawaan ang bawat kataga. Pagkaraa'y matutulog siya at mamamasdan ko nang walang sawa.

Isang linggo kaming ganito, dito lamang sa bahay. Kahit may trabaho akong dapat asikasuhin, iniiwasan ko muna. Kahit nga ang pagsusulat ay hindi ko maharap. Mangyari pa.

Pag-alis

2008-10-07T09:59:00.000+08:00

Nakatabi ko sa banko ang dalawang mataderong mangingibang-bansa--nagbabayad sila ng visa interview fee at nakikipagkuwentuhan sa mga clerk. Sumali ako.

Kapwa sila mukhang wala pang trenta, may asawa, at halos sanggol pa ang tig-isang anak. Ang alam lamang nila sa pupuntahan ay maliit at maginaw na bayan ito sa napakalaking bansa, may hog farm na high-tech at maayos magpasuweldo, dalawang taon ang kontrata nila at maaaring maging permanent resident, may tirahan na sila pagdating doon, at sa loob ng anim hanggang walong buwan makakasunod ang kanilang pamilya.

"Maraming Pilipino doon," sabi ko.

"Balita ko nga po," sagot ng katabi ko.

"Matututo ng Ingles at Pranses ang mga anak n'yo. Sana naman kausapin rin ninyo ng Tagalog," samo ko, na sinegundahan ng isang clerk.

"Opo naman, siyempre," sagot ng katabi ko, at tumango ang kasama niya. "Nakapagtrabaho na rin po kayo doon?"

"Hindi, nakadalaw lang sa mga kamag-anak at kaibigan. Palakihin n'yong Pilipino ang mga anak n'yo," dagdag ko pa. "Masyado silang malaya doon. At saka para alagaan nila kayo pagtanda n'yo." Naalala ko kasi ang tiya kong yumao sa isang tirahan ng matatanda doon, walang kasama kundi ang kakuwartong hindi niya kasundo.

"Hindi ko naman po ma-imagine ang sarili ko na tumatanda doon. Puwede po bang umuwi dito at dalhin ang pensiyon," tanong ng katabi ko.

"Oo naman. Ganoon ang ginagawa ng maraming Pilipino," sagot ko, kahit hindi ako sigurado. Kapwa sila ngumiti; huminga nang malalim ang katabi ko.

Pagkatapos ng transakyon ko'y nagpaalam ako, "Good luck sa inyo."

"Thank you po," sabi nila, nakangiti pa rin. Naguniguni ko ang kanilang kaba at pananabik, ang puso nilang tigib ng pag-asa.

Tumayo ako't lumakad palayo sa kanila na may baong ligaya: aalis sila na inaasam-asam ang pag-uwi.

Mukha

2008-09-24T07:20:00.001+08:00

Binabasa kong muli ang maikling nobela tungkol sa matandang gabi-gabi'y katabi ang iniibig niyang hindi pa niya nakakapiling nang gising nang dumating ang tren. Pagpasok ko'y nasulyapan ko ang mukhang agad umakit sa akin.

Tinitigan ko ito, pilit na sinaulo ang makinis na noo at mapupungay na matang bahagyang natatabingan ng mga hibla ng buhok na tuwid na tuwid at itim itim, ang ilong na hindi gaanong matangos, ang pisnging naaninagan ng mumunting pekas, at ang mga labing tila kababasa lamang ng laway. Nakaharap ito sa bintana, nakatanaw sa malayo, mukhang hindi napapansin ang aking titig.

Bumigat ang puso ko nang tumigil ang tren sa aking babaan. Bago ako lumabas, nilingon ko ang mukhang malamang na malamang ay hindi ko na makikilala kung muli ko mang masilayan.

Lungsod

2008-09-10T07:23:00.003+08:00

Samantalang naglalakad ako patungo sa estasyon ng tren kaninang madaling araw, naisip ko, "Tahanan ko nang talaga ang isa sa mga paborito kong lungsod."

Noong maliit pa ako't nakatira sa lalawigan, lagi kong inaasam-asam ang pagpunta naming mag-anak sa lungsod na ito. Sa malaking supermarket pa lamang ay masaya na ako. Nagbababad ako sa hilera ng mga aklat at magasin. At gustung-gusto ko ang spaghetti at hamburger steak sa coffee shop nito. Dito rin ako unang nakatikim ng pizza.

Nang lumaki ako't hinayaan nang maglibot nang mag-isa sa labas ng supermarket, natuklasan ko ang tindahang pagkarami-rami ang tindang aklat. At minsan, nakasumpong ako ng shooting ng isang pelikula sa restaurant na dati'y ang pang-akit lamang sa akin ay chicken barbecue at java rice.

Sa disco sa isang hotel sa lungsod na ito sandaling nagpakipot ang sa gabing iyo'y naging una kong kasintahan. At sa malawak na harding may sari-saring ibon at halaman, at talukbong na malaking lambat, ako iniyakan ng isa pa nang makipagkalas ako sa kanya. Wala na ang disco na iyon. Wala na rin ang malawak na hardin--sa halip nito'y may simbahan nang napaliligiran ng mumunting hardin at malalaking mall.

Ang tahanan ko'y nasa bahagi ng lungsod na ilang taon lamang ang nakakaraa'y bihirang-bihira ko pa ring matungtungan. Ngayo'y kahit siguro pikit ako, mula dito'y makakarating ako nang lakad sa estasyon ng tren. Ngunit kahit kabisadung-kabisado ko na ang landas, at ang mga gusali't kung anu-ano pang nadaraanan, tuwing maglalakad ako'y may bago pa ring pakiramdam, may sariwa pa ring pananabik. Lalo na kapag umuuwi ako, araw man o gabi, sa tahanan kong pang-isahan.

Dalaw

2008-09-09T15:53:00.001+08:00

Ipinagdiwang namin ang ika-tatlumpung kaarawan ng bunso kong pamangkin nitong nakaraang Sabado. Maghapo't magdamag sa amin ang kanyang tanging pamangking-buo, ang tangi kong apo sa pamangking-buo, at tanging buong apo-sa-tuhod ng aking mga magulang. Inawitan siya ni Itay, masuyong pinangaralan ni Inay, at inalagaan ko tulad ng pag-aalaga ko sa kanyang ama at tiyo noong sanggol pa sila.

Nang araw na iyon ay may pumasok na maliit na puting paru-paro sa aming kumedor. Bihirang-bihirang mangyari iyon; bihira na nga akong makakita ng paruparo maging sa munting hardin ni Inay sa labas ng kuwarto nila ni Itay. Kaagad kong naisip na dinadalaw kami ng pinsan kong pumanaw kamakailan lamang--ninang kasi siya sa binyag ng pamangkin kong may kaarawan, at wala na siya nang isilang ang aming apo. Dahil matatakutin ang aming manugang, banayad kong itinaboy ang paruparo palabas. Dumapo ito sa kamay ko at nanatitili doon hanggang hipan ko. Lumipad-lipad ito sa hardin ni Inay. Ang pinsan ko nga, ang paboritong pamangkin ni Inay, sa loob-loob ko. Ikinuwento ko sa Ate ko at ang sabi niya'y baka si Ate Angelita, ang panganay naming kapatid na pumanaw mga apat na oras lamang pagkaraang isilang.

Pagkapananghalian, napansin kong nasa hardin pa rin ang paruparo. Hinabol ko para kunan ng larawan. At dumapo ito sa noo ko, nanatili doon nang mas matagal pa, kahit naglakad-lakad ako't pumasok sa banay--nakunan ko pa ng ilang larawan sa salamin sa kumedor. Kinagabihan, sinabi ko kay Inay na dinalaw kami ng paborito niyang pamangkin. Nang malaman niyang maliit at puti ang paruparo, ngumiti siya't agad sinabi sa amin ng Ate ko, "Ang Ate Angelita n'yo."

Kalinga

2008-09-03T15:20:00.001+08:00

May nagpatiwakal na namang estudyante sa aking unibersidad; kamakailan lamang ay may nagpatiwakal rin at sa isang silid pa dito. Kaya kahapon, sa simula ng una kong klase, sinabi ko sa mga mag-aaral ko na kung may anumang gumagambala sa kanila, o kung may kaibigan silang sa pakiramdam nila'y nagagambala ng kung ano man, tandaan nilang may mga nakapaligid sa kanilang handang makinig at dumamay--pamilya, kaibigan, guro. Sabi ko pa nga'y mukha man akong mahigpit at masungit, marunong rin naman akong makinig. Handa akong makinig.

Samantalang sinasabi ko ito, napansin kong nangingilid ang luha ng isa sa kanila. Hindi ko naman siya matanong sa harap ng lahat, at hindi ako nagkapagkakataong kumustahin siya dahil nagsulat sila hanggang matapos ang klase. Bukas, papasok ako nang maaga upang makumusta siya--nakapagkuwentuhan na naman kami dati bago magklase.

Nitong nakaraang buwan, natuklasan kong may malalim na problema ang isang dati kong estudyante. Sinadya kong magkita kami upang makakuwentuhan siya. Maganda ang naging usapan namin, at ngayon nga'y higit na siyang panatag. Natututo na siyang muling maging masaya. Nagkikita pa rin kami paminsan-minsan, at nagagalak akong kahit paano'y nakatutulong ako sa kanya.

Kanina naman, dumalaw ang isang estudyanteng dati'y madalas magkuwento sa akin ngunit ilang linggo ring hindi nagpakita. May problema pala siya. At ngayong nakakonsulta na siya sa doktor at umiinom na ng gamot para dito ay nagkuwento na siya sa akin. Mas mabuti na raw ang lagay niya ngayon. Sandali nga lamang kaming nag-usap dahil sunud-sunod ang dating ng mga estudyanteng kumukunsulta sa akin tungkol sa kanilang proyekto. Sabi ko na lamang sa kanya, bumalik siya kailanman niya ibig.

Tanong ng ilang guro, "Bakit dumarami yata ang estudyante sa unibersidad na ito na sumusuko sa mabigat na problema? Ipinagpaparangalan pa naman natin na kinakalinga natin sila. Mayroon ba tayong hindi nagagawa? O labis ba natin silang kinakalinga, kaya hindi natin talaga natutulungang tumatag, tumibay?"

Balik-tanaw

2008-08-28T15:13:00.002+08:00

Narito ang propesor na Hapon na nag-anyaya sa aking magturo sa Japan nitong nakaraang buwan. Mangyari pa'y hinahanap-hanap ko na naman ang mga sandali ko doon, at inaasam na makabalik.

Sa loob lamang ng dalawang linggo, nabighani na ako ng Japan. Ngayon, kahit nga ang mga dati'y hindi ko pinapansing dokumentaryo tungkol sa Japan, na paulit-ulit na ipinalalabas sa isang estasyon ng telebisyon na wala nang ibang maipalabas, ay paulit-ulit kong pinanonood ngayon para lamang kahit paano'y makabalik doon.

Mahigit sa labing-limang taon na ang nakakaraan, hinangad kong tuntunin ang landas ni Basho mula Kyoto patungong Edo (na ngayo'y Tokyo), kasama ang sinumang makatang Hapon na interesadong matuto ng Ingles, upang makapagsulat din ng mga haiku. Siyempre, hindi ko alam noon na marami sa mga daang tinahak ni Basho ay hindi na daang malalakaran. At wala rin namang nagbigay sa akin ng pagkakataon na makapunta sa Japan noon.

Kaya nagsulat na lamang ako ng mga waring-haiku tuwing may pagkakataon, kadalasa'y kapag nagreretiro ako nang tahimik. At nang sa wakas ay nakarating ako sa Japan nitong nakaraang buwan, napansin ko ang naghaharing katahimikan--sa bus, sa tren, sa kalsada, sa pamilihan, maging sa pakikipagtipan ko sa mga Hapon. Sa kasawiang-palad, abalang-abala ako sa pagnamnam ng karanasan at tanawin doon kaya hindi ako nakasulat ng kahit isang tula.

Ngunit umuwi akong tigib ng alaala. Asa ko'y kapag nagkapagkakataon akong muling manahimik, maisasatitik ko ang mga alaalang iyon.

Bantay

2008-08-24T13:37:00.001+08:00

Nasa ospital si Itay. Noong Huwebes ng umaga, nahirapan daw huminga kaya isinugod nila. Nang dumating ako'y panatag na siya--nakilala naman ako pero palaging tulog. Nasa dalawahang kuwarto siya kasi wala raw bakanteng isahan. Masikip. Kaya ipinasya kong ilipat ng ospital.

Mas bumuti ang lagay niya sa bagong kuwarto--mas malaki, mas malinis, mas bago. Kinabukasa'y lalong bumuti ang lagay. Umingay na nga, tulad ng dati. Nang makausap si Inay sa telepono, ang sabi'y "I love you." Pero lagi siyang nakatitig sa magagandang nurses na nagpapainom ng gamot.

Kaninang umaga, samantalang kinukunan siya ng presyon ng magandang nurse, hinaplos ni Itay ang braso nito. "Itay, huwag," sabi ko, at humingi ako ng paumanhin sa nurse. "Okey lang po," sagot nito. Nang paalis na ito, sabi ni Itay, "Thank you." "You're welcome po," sagot nito. Ang sabi ni Itay, "I love you." Nang tanungin ko kung bakit niya sinabi iyon, ang sagot, "Wala si Inay, e."

Ngayon naman, nasa bahay ako ng Ate ko, binabantayan ang aming apo. Namamasyal kasi ang mga magulang nito, at nasa ospital ang Ate ko, bayaw at bunso nilang anak.

Uuwi na si Itay bukas. Braso na ni Inay ang hahaplusin niya. Si Inay na naman ang sasabihan niya ng "I love you."

Binyag

2008-08-17T17:31:00.001+08:00

Bininyagan ang aming apo kahapon. Napakaraming tao sa simbahan--mainit at masikip--ngunit tahimik na tahimik siya kahit nang magising--wari'y taimtim na ninanamnam ang ritwal at ang ligayang dulot nito sa aming lahat.

Nang kunan ko ng retrato ang pamangkin kong karga ang kanyang anak, nangilid ang aking luha. At nang sa salu-salo'y ako naman ang kumarga sa aming apong himbing na himbing, wari ko'y bumata akong muli, sabik na sabik mag-alaga ng bagong pamangkin.

Asam

2008-08-15T14:56:00.002+08:00

Wala akong gagawin maghapon kundi makipag-usap sa mga estudyante kaya magaan ang mga hakbang ko nang umalis ako ng bahay kaninang umaga. Sa tren, nagbasa ako ng nobelang mapait-na-matamis. Nang lumipat ako ng estasyon, nakita ko ang isang batang sa liit ay mukhang nasa mababang paaralan pa lamang pero nakauniporme na ng mataas na paaralan ng aking unibersidad. Tumatakbo siya dahil may parating nang tren. Ewan ko kung bakit pero naisip kong sana'y puwedeng ako na ang tumakbo para sa kanya. Hindi niya naabutan ang tren.

Nagbasa akong muli samantalang naghihintay, at hanggang sa pagsakay sa tren--may sumisibol nang pagsinta sa puso ng bidang dalagita, ngunit hindi pahihintulutan ng kanyang lipunan na mamulaklak ito--kaya hindi ko napansin na umaambon na pala. Paglabas ko ng estasyon, halos tila na ang ambon pero nagpayong pa rin ako.

Lumakas ang patak nang naglalakad ako patungo sa unibersidad. Gusto ko sanang isara ang payong ko, magpakabasa. Bahala na sana. Pero masarap ding pakinggan ang tunog ng patak sa payong at hulaan kung saan sa braso ko papatak ang ligaw na ulan. At sandali kong nalimutan na matindi kong inaasam-asam na makapaglakad-lakad sa ibang lupalop, mahipan ng mas malamig na simoy ng hangin, madampian ng mas mabining ulan.

Apo

2008-08-10T18:21:00.000+08:00

Tatlong linggo bago mag-trenta'y uno anyos ang panganay kong pamangkin--sa ika-59 na kaarawan ng aking bayaw--nagsilang ang misis niya ng napakagandang sanggol na lalaki, ang una nilang supling, unang apo namin ng Ate ko't bayaw, at unang apo sa tuhod nina Inay at Itay. Mangyari pa'y wala kaming pagsidlan ng galak.

Isang araw na ang tanda ng apo ko nang makita ko siya, at sa kabila pa ng salamin sa nursery ng hospital. Kinabukasan, nangibang-bayan ako. Dalawang linggo akong nawala, at naghintay na lamang ng mga retrato niya. Nang sa wakas ay nagkita kaming muli, lalo siyang gumandang lalaki. At nakita ko kung gaano siya kabait. Kahit noong lumungad siya'y sandali lamang siyang umiyak.

Hindi ko pa siya nakakarga. Inaasam-asam ko na iyon. Noong sanggol ang ama niya't nakababatang kapatid nito, palagi ko silang karga, palaging alaga. Natuto akong magpadede, magpadighal, maglinis ng dumi, magpalit ng lampin. At nang lumaki-laki sila'y madalas nila akong kalaro. Paminsan-minsa'y tinutulungan ko sila sa kanilang homework. At nang magbinatilyo na sila, mas malalalim na ang paksa ng kuwentuhan namin. At may mga naituro rin naman ako sa kanilang higit sa mga leksiyon nila sa klase.

Ngayo'y hangad kong mapalapit din sa aking apo. Ngayong mas matanda na ako'y mas marami akong maikukuwento sa kanya. Una na dito ang kung anu-anong pinagsaluhan namin ng kanyang ama at tiyo.

Naghahanap-hanap

2008-08-08T16:04:00.001+08:00

Limang araw na ang nakaraan mula nang umuwi ako pero hinahanap-hanap ko pa rin ang pagtakbo sa tabi ng dagat sa madaling araw, pagsakay ng bus papunta sa unibersidad pagkatapos ng almusal, paghahanda para sa klase, tanghalian mula sa bento, isang-oras at kalahati ng pagtuturo sa mga estudyante mula sa iba't ibang lupalop, at hapong bukas sa kung ano mang masumpungan.

Sa araw ring ganito noong isang linggo, namangha ako sa napalaking gusaling kahoy na may napakalaking bronseng Buddha, mga usang pagala-gala sa paligid ng napakaraming tao, mga harding hitik sa sari-saring halaman at puno, kastilyong tumutunog ang mga sahig pag tinapakan--wari'y laksa-laksang ibong sumisiyap--at apat na maikong biglang lumitaw sa kalsadang makitid at madilim.

Ngayon, maghapon akong nakikipag-usap sa mga estudyante tungkol sa mga klaseng kukunin nila sa isang semestre. Mamaya, magpapamasahe ako upang pagkaraa'y makatulog ako nang mahimbing, at mangarap na bukas ay mamamangha ako sa marami pang templo, kastilyo, hardin, at mga maikong maghahandog sa akin ng sake, sushi, sashimi, awit, sayaw, at ano pa mang aking naisin.

Mga Cicada

2008-07-26T09:50:00.003+08:00

Kaninang umaga ang lakas ng sitsit sa aking paligid. Una'y akala ko'y kuliglig pero cicada pala. Nakaupo ako sa patio ng international student center samantalang naghihintay na magbukas ang library. Mainit, pero may pasimuy-simoy na hihip ng malamig-lamig na hangin. Ilang nakabisikletang estudyante ang padaan-daan. Minsa'y binabagtas ang langit ng pababang eroplano. Pero namamayani ang sitsit ng cicada--minsa'y malakas na malakas, sandaling humihina, muling lumalakas, humihina, hinding-hindi nawawala. Marahil ay nakarinig na ako ng ganito sa loob ng nakaraang linggo, mula nang dumating ako dito, pero kanina ko lang talaga namalayan kung gaano katindi ng sitsit.

Lunsod ito na hindi na bago sa aking kamalayan. Una kong narinig ang pangalan nito nang may magbalitang maraming Pilipina ang nagkaasawa ng mga tagarito--nagsimula ang ligawan sa sulatan. Sabi ng kaibigang kong tagarito, sa karatig na bayan daw talaga iyon, at karamihan ng napangasawa ng mga Pilipina ay mga magsasakang walang ibang magkakagusto, at nangangailangan ng katulong sa bahay at tagapag-alaga pagtanda nila.

Nagtuturo ako dito ng cross-cultural communication--pitong araw lang naman--sa mga estudyante mula sa iba't ibang bansa. Sabi ko sa kanila kamakalawa, ang mga Pilipino'y nagluluwas ng kalinga kung saan-saan, para kung kani-kanino. Parang mga cicada na palaging nariyan, marinig mo man o hindi ang sitsit.

Langoy

2008-07-11T17:02:00.000+08:00

Halos malunod na ako sa dami ng trabaho at ng kung anu-ano pang pinagkaabalahan.

Ngayo'y pakawag-kawag pa rin ako, pero nasasarapan na rin. Marahil dahil ilang araw na lamang at isisilang na ang kauna-unahang anak ng pamangking-buo ko. At ilang araw makaraan iyon, maglalakbay ako't makakakita ng bagong lugar, magtuturo ng mga bagong estudyante mula sa kung saan-saan, at nanamnam ng bawat bagong sandali kahit dadalawang linggo lamang.

Pagbalik ko'y narito pa rin ang trabaho't kung anu-ano pang pagkakaabalahan. Ngunit inaasahan kong uuwi akong may bagong sigla--nang hindi na kumawag-kawag lamang, nang hindi na masarapan lamang; nang mapanatag din, at makalangoy nang mas mabini, mas banayad, mas maganda.

Retiro

2008-06-05T10:30:00.001+08:00

Sa lungsod sa tuktok ng bundok sana ako mag-isang mananahimik, mananalangin, at magsususulat nang walong araw ngunit bumagyo nang paalis na ako. Kaya sa malapit na lamang ako nagretiro, sa lugar na palagi kong pinupuntahan dahil kaibigan ko ang mga madre doon. At iyon ang kauna-unahang retiro ko sa kanila.

Ang ganda ng walong araw na iyon! Kasabay ko si Teresa ng Avila (pinahiram ako ng kaibigan kong madre ng libro ng mga pagmumunimuni sa tulong ng mga salita ni Teresa) at nagkasundo kami nang mabuti. Sa pananahimik ko'y nakausap ko ang Diyos, nakapiling nang malapit na malapit. At araw-araw akong nag-ehersisyo. Nakasulat pa ako ng sa tingin ko'y mga tula naman--pitumpu, maiikli, tahimik din.

Ngayo'y balik na akong talaga sa trabaho, nananabik na makita ang mga bagong esudyante at muling magturo.

Mali

2008-05-12T06:48:00.004+08:00

Pagkaraan ng sampung araw na pakikipagtipan sa maraming kaibigan at pagnamnam sa mga tanawin at pagkain, nagpaalam ako sa mga kaibigang tinuluyan. Niyakap ako nang mahigpit ng kanilang bunso, na aking inaanak, at sinabi niyang, "I'll miss you."

Kaninang umaga, nagtaksi ako patungo sa paliparan, mabigat ang puso ngunit inaasam na rin na makita ang mga minamahal na sandaling nakawalay. Sa check-in counter, natuklasan kong bukas pa pala ang aking lipad. Nang malaman kong napakalaki ang babayaran ko kung tumuloy akong umalis, ipinasya ko siyempreng manatili.

Narito akong muli sa kamang tinulugan ko nang sampung gabi. Wala pang kamalay-malay ang inaanak ko na hindi ako nakaalis.

Sana

2008-05-02T13:47:00.001+08:00

Nasa hardin ako ngayon ng isang coffee shop sa tabi ng ilog, sa munting bansang ang totoo'y isa lamang lunsod. Sa tabi ko'y dalawang kaibigang nagsusulat naman ng nobela para sa mga kapwa nila babae.

Panlima ko na palang dalaw sa bansang ito. Tuwina'y mga kaibigan lamang ang pakay ko--wala akong ginagawa kundi kumain, magkipagkuwentuhan, at mamasyal kung saan-saan. Kahit napakaraming puwedeng isulat, hanggang pagnamnam lamang ako ng sandali at tanawin na napakabilis lumipas. Kasi nga'y sa dami ng kaibigan ko dito, kulang na kulang ang oras. Kaya kahit marami-rami rin sa kanila ang manunulat, ngayon lamang ako nakapagsusulat nang may kasabay dito.

Ito na sana ang simula.

Tingnan natin.

Baka Sakali

2008-04-25T11:08:00.000+08:00

Kaninang umaga, malayo pa ako'y nakita ko na ang daan-daang nakapaligid sa mall na parati kong dinadaanan papunta sa estasyon ng tren. Nang malapit na ako'y nahiwatigan ko kung bakit sila naroon; ang marami kasi'y may dalang malaking sobre. Sari-sari ang hitsura nila ngunit iisa ang pakay--makakuha ng trabaho.

Ilang trabaho naman kaya ang pag-aagawan nila? At kung matanggap man, magkano kaya ang suweldo?

Sa isang linggo, magbabakasyon ako sa bansang asam na marating ng maraming kababayan kong hangad ang mas malaking suweldo. Marami-rami rin akong kaibigang kababayan doon--magaganda ang trabaho at maalwan ang buhay. Ngunit mas marami ang hindi ko kilalang kababayan na alila ng kung sinu-sino--katulong, piyon, weyter, dyanitor, puta--kumakayod para makapagpadala ng kita sa mga naiwang kamag-anak, malamang ay laging pinapangarap na makauwi.

Bigo

2008-04-09T06:56:00.000+08:00

Pagkaraan ng isang taong pagtatrabaho nang walang papeles--nag-aalaga ng matatanda sa caregiving home--sa Amerika, umuwi ang bunsong anak ng Ate ko. Hinahanap na kasi siya ng Homeland Security.

Sa akin siya tumutuloy ngayon at ilang beses na kaming nag-usap. Ayaw na raw niyang bumalik sa Amerika. Nabigo raw siya. Ngunit ikinuwento rin niya sa akin na natututo siyang maging matiyaga at mapagkalinga. Gustung-gusto nga raw siya ng matatandang inaalagaan niya--nang malaman nga raw ng isa na aalis na siya, humingi pa ito ng retrato niya. Umiyak pa raw ang manager ng caregiving home nang magpaalam siya. At kinalinga rin daw siya ng pamilyang tinuluyan nila. Kahit wala pa ring papeles ang mga ito, hindi siya pinaalis nang malamang hinahanap na siya. At binigyan pa siya ng perang pabaon pauwi. Binigyan din siya ng pera ng isa pang kaibigan.

Sabi ko'y palagay ko’y hindi siya nabigo. Marami siyang magandang karanasan sa isang taong iyon. Nag-alaga siya ng matatandang wala na halos ibang pumapansin, at mabuti ang pakikitungo niya sa mga ito. Marami siyang nakilalang bagong kaibigan. Marami siyang natutunan.

Ngayo'y maghahanap siya ng trabaho dito. Mag-iipon daw siya ng pera para muling makapangibang-bansa. Kahit anong trabaho raw ay papasukin niya. Titiyakin raw naman niyang bago siya umalis dito ay legal na ang lahat.

Magtatatlumpung taon na siya, at naka-tatlong trabaho na at dalawang negosyo dito bago mangibang-bansa. Wala siyang gaanong naipon sa Amerika dahil tulad noong narito siya'y madalas siyang magliwaliw doon, madalas gumastos. Kahapon lang, sinabi niya sa akin na sa katapusan ng linggong ito’y magbabakasyon siya kung saan, kasama ng ilang kaibigan. Hindi ko napigilan ang sarili kong sabihin, "Gagastos ka na kaagad, wala ka pang trabaho." Wala na akong sinabing iba. Naisip ko kasi, baka kailangan din niyang magliwaliw ngayon, nang makapagsimula nang mas sariwa. At matanda na siya’t kailangang siya na ang magpasya kung ano ang dapat niyang gawin.

Ano pa nga ba ang magagawa ko kundi ipagdasal na mapabuti ang pamangkin ko, saan man siya mapadpad?

Ate Menchit

2008-04-03T11:03:00.001+08:00

Maliit pa ako'y alam ko nang si Ate Menchit ang paboritong pamangkin ni Inay. Para ko na nga siyang kapatid. Napakamapagmahal niya, hindi lamang kay Inay kundi maging sa amin nina Itay at Ate Nene.

Bata pa ako nang mag-aral sa Maynila si Ate Menchit. Noon pa ma'y negosyante na siya. Nagpatakbo siya ng boarding house, at tandang-tanda ko pa nang minsa'y matulog kami ni Inay doon. Nang umuwi siya sa bayan namin pagkatapos sa kolehiyo, nagbukas naman siya ng tindahan--madalas kami doon.

Pagkaraa'y tinupad ni Ate Menchit ang matagal na niyang pangarap. Nag-aral siyang maging pastor. Kaya lalo ring tumibay ang pananampalataya ni Inay. At nagsimula naman kaming magtalo ni Ate Menchit, kasi magkaiba ang aming relihiyon. Pero nanatili pa rin siyang mapagmahal, at hindi siya tumigil na magbigay sa akin ng Biblia at iba pang aklat. Minsa'y binigyan din niya ako ng napakagandang larawan ni Kristo na matagal kong isinabit sa dinding ng kuwarto ko.

Nang tumanda ako'y hindi na kami nagtalo ni Ate Menchit. May babuyan na, at kung anu-ano pang negosyo si Ate Menchit, na ang kita'y laan niya sa paglilingkod sa Panginoon--may foundation siya na nagpapakain sa maralitang matatanda't bata, at nagpapalaganap ng Salita ng Diyos. Kapag dumadalaw siya sa ami'y masaya kaming nagkukuwentuhan, kumakain, nanonood ng TV. Palagi niya kaming ipinagdarasal. At kung anu-ano ang kanyang ibinibigay--prutas, libro, damit, pera--sa amin nina Inay, Itay, Ate, bayaw ko't mga pamangkin. Kasama namin siya sa mahahalagang okasyon, lalo na sa kaarawan ni Inay.

Mga sampung taon na ang nakararaan, nagkasakit si Ate Menchit. Hindi niya sinabi sa amin kung ano talaga ito, at halos hindi niya ito ipinagamot. Nagtiwala siya na aarugain siya ng Panginoon. At totoo ngang kahit nahihirapan siya maglakad, nakakapunta siya kung saan-saan para sa kanyang misyon.

Nitong Biyernes Santo, sinabi ng isa naming pamangkin na nasa ospital si Ate Menchit. Kaagad ko siyang dinalaw, kasama ang panganay na anak ng aking kapatid. Nakaratay siya't nahihirapang huminga. Sabi niya'y huwag kong sasabihin kay Inay na nasa ospital siya--ayaw na ayaw niyang mag-alala ang pinakamamahal niyang Tiya. Sabi ko'y huwag na siyang masyadong magsalita, pero nagpumilit siya--ikinuwento ang nangyayari sa kanya at kung paano siya gagamutin. Binigyan pa niya ako ng libro tungkol kay Hesus.

Kinabukasan, nalaman kong sumakabilang-buhay si Ate Menchit. Natutulog daw siyang nang mapayapa nang mapansin ng nag-aalagang wala na siyang pulso.

Hindi ko malaman kung paano sasabihin kay Inay. Kumunsulta ako sa kapatid ko't ilang kaibigan, at naipasya namin na dahan-dahanin ang pagsasabi. Una'y sinabi kong nasa ospital si Ate Menchit. Alam naman ni Inay na may sakit ito, at siya na nga ang nagsabi na alam naman niyang anuman ang mangyari ay nasa piling ito ng Diyos. Kaya bago mag-tanghali, nasabi ko kay Inay na wala na si Ate Menchit. Umiyak si Inay nang matagal. Ang sabi pa'y, "Chit, isama mo na ako." Pero sinabi rin niyang panatag siya dahil alam niyang kasama na ng Panginoon ang mahal niyang pamangkin. At pagkaraa'y sinabi sa akin ng magbigay ng mga bulaklak na ang nakalagay ay With Love From Tiya. "Alam na niyang ako 'yon," sabi pa ni Inay.

Nang dalhin namin ng kapatid ko si Inay sa burol, iyak siyempre siya nang iyak. "Hahanap-hanapin ko ang pagdalaw mo, Chit," sabi niya. "Alam kong kasama ka na ng Panginoon, pero hahanap-hanapin kita... Patawarin mo ako--pag dinadalaw mo ako'y daing ako nang daing sa iyo, pero hindi kita nakukumusta... Ipanalangin mong magkasama tayo sa langit."

Nang pauwi na kami'y sinabi ni Inay sa amin ng Ate ko, "Alam ko namang hindi kayo nagseselos sa pagmamahal ko kay Chit." Sabi nami'y opo, siyempre, at mahal din namin si Ate Menchit.

Hindi ko pa naiiyakan ang pagkamatay ni Ate Menchit. Dahil marahil abalang-abala ako sa pag-alo kay Inay, at sa pagpapamalas sa kanyang marami pang ibang nagmamahal sa kanya.

Sa Mayo ay may retreat ako, at dadalhin ko ang librong bigay sa akin ni Ate Menchit. Marahil ay kapag nag-iisa na ako'y makakaiyak na ako.

Mga Babae sa Tren

2008-03-04T14:40:00.001+08:00

Pare-pareho ang kanilang suot--puting blusang mahaba ang manggas, paldang asul na maluwang at lampas sa tuhod, sapatos na itim. At lahat sila'y may bitbit na itim na bag. Limang babaeng mukhang bagong salta sa lungsod, mukhang nag-aatubili, mukhang takot, hindi ngumingiti ni nag-uusap, samantalang naghihintay ng tren na sasakyan ko rin. May kasama silang madre, mas matanda sa kanila, pero mas maliit.

May nagkuwento na sa akin na may mga madreng umaakit sa mga dalaga sa probinsya para magmadre rin. At marami ang naaakit, kahit marahil walang tunay na bokasyong relihiyoso, dahil pagkakataon na nilang makaaalis sa maliit nilang nayon, at makapunta sa malaking lungsod, maging sa ibang bansa. Doo'y huhubugin silang maging madre, at karamihan sa kanila'y walang gagawin kundi ang magdasal, at mag-aalaga ng mga madreng patanda nang patanda, lalo na sa ibang bansa.

Ito ang nasa isip ko samantalang minamasdan ang limang babaeng ito, kahit nang makasakay na kami sa tren. At nang bumaba sila'y sinundan ko ng tingin, ginuguniguni ang buhay nilang iaaalay sa pag-aalaga ng matatanda. At naisip ko: Hindi ba't bokasyon din iyong puwedeng maging relihiyoso--ang mag-alay ng sarili, anuman ang dahilan, para sa kapakanan ng iba?

Ganoon Lamang

2008-01-22T10:37:00.000+08:00

Kagabi'y ibinigay sa akin ng isang kaibigan ang gamit na (pero mukhang bago pa) niyang kompyuter. Mahal ito kung bibilhin. Sabi ng isang napagkuwentuhan ko, na alam din na marami pang ibang kaibigan ang nagbibigay sa akin ng kung anu-ano, kahit ng tiket papunta kung saan-saan, "Ang suwerte mo naman sa mga kaibigan. Ano nga bang nakikita nila sa iyo?"

Inisip ko nga.

May mga nagsabi na akin na magaling akong makinig. May isa ngang nagsabi na kapag kausap niya ako, pakiramdam niya'y siya ang pinakamahalagang tao sa mundo para sa akin, kahit alam niyang ganito rin ang nadarama ng ibang nakikipag-usap sa akin.

Bata pa yata ako'y ganito na ako. Marahil dahil ganito rin sina Inay at Itay. Kahit noong maliit pa ako'y nagkukuwento ako sa kanila, at damang-dama kong interesado silang makinig.

Noong nasa hayskul at kolehiyo ako, lagi akong kinukuwentuhan ng mga kaklase ko. Madalas ay tungkol sa mga hindi nila maikuwento sa iba. Kaya natuto akong magtago ng lihim. At natuto nga akong makinig nang mabuti, nang buhos na buhos ang loob. At madalas, wala akong ginagawa kundi makinig.

Nang magtrabaho na ako, lalo dumami ang pinakikinggan ko. At nagkukuwento rin ako--minsa'y ang mga ikinuwento sa akin ng iba, nang hindi isinisiwalat, ni ipinahihiwatig, ang pinagmulan ng mga ito--dahil sabi ng marami'y may napupulot silang aral mula sa mga kuwento. Minsan naman, nakikinig lamang ako dahil may mga kaibigan akong ang gusto lamang ay magkuwento, at hindi marunong makinig.

Pero sa huling pagtutuos, hindi ang nakikita sa akin ang dahilan kung bakit ako binibigyan ng kung anu-ano ng mga kaibigan ko. Ang dahila'y mabait sila, at nasisiyahang magbahagi ng biyaya. Ganoon lamang 'yon.

Simbahan

2008-01-07T11:46:00.000+08:00

Kahapon, napasulyap ako sa mga katabi ko sa Misa at nakitang hinahalikan ng isang lalaki ang batang karga ng isang babae at malamang ay anak nila. May katabi silang tatlo pang bata. Naisip ko tuloy kung sama-sama rin kaming magsimba nina Inay, Itay at Ate noong maliit pa ako.

Noon kasi'y iisa pa ang simbahan naming apat, ang Simbahang Aglipay. At tandang-tanda ko pa na tuwing magsisimba kami'y laging naka-San Antonio si Inay: bestidang kulay-tsokolate na may sinturong puti. Si Ate nama'y naka-Lourdes: puting bestida na may sinturong murang asul. Hindi ko maalalang kasama namin si Itay, malamang dahil maagang-maaga siyang magsimba kasi maagang-maaga rin siyang nagbubukas ng tindahan kahit Linggo.

Pero tuwing Pasko ng Pagkabuhay, maagang-maaga kaming ginigising ni Itay para sa Salubong. Sina Ate at Inay ay sasama sa mga babae, at kami ni Itay sa mga lalaki, at magpuprusisyon ang dalawang pangkat sa magkabilang panig ng lunsod, at magsasalubong sa harap ng malaking bahay na may balkonaheng puno ng mga munting anghel. Kapag hindi sumasama si Inay, kasama namin ni Itay si Ate sa pangkat ng mga lalaki.

Si Inay kasi'y lumaking Protestante. Sa simbahang Protestante nga sila ikinasal ni Itay. Ngunit sumama na rin siya sa Aglipay. Bininyagan naman Katoliko si Ate dahil Katoliko ang mga ninong niya't ninang. Ako'y bininyagang Aglipay. Nang mag-aral ako sa Katolikong hayskul, nagpabinyag akong Katoliko. Noo'y bumalik na rin si Inay sa una niyang relihiyon. At si Ate'y nag-aaral na sa kolehiyong Katoliko kaya doon na rin nagsisimba.

Ngayon, sa bahay na lamang palaging nagbabasa ng Biblia at nagdarasal si Inay. Kapag Sabado ng gabi'y kasama ako ng Ate ko't bayaw, at ng anak nila't manugang sa simbahang Katoliko, kung hindi ako nagsisimba nang mag-isa sa Linggo. Si Itay nama'y dinadala ko sa simbahan niyang Aglipay pagkatapos kong ipasyal sa tabi ng lawa.

Maligaya Ang Pasko

2007-12-22T09:17:00.000+08:00

Noong maliit pa ako, nagsasabit kami ni Ate Nene ng medyas sa rehas ng bintana naming nakaharap sa loobang tinitirhan ng aming labandera at ilan pang pamilyang may mga batang nakikipanood sa aming TV mula sa labas ng bintana naming may rehas din sa sala.

Isang Pasko, dahil nakita kong may bisikleta ang isa sa mga batang iyon, sinabi ko kina Inay at Itay na sana'y bisikleta ang ibigay sa akin ni Santa Claus. Sabi ni Itay, "Hindi yata magkakasya ang bisikleta sa medyas mo." Pagdating nga ng Pasko, ang nakita kong laman ng medyas ko ay isang bagung-bago at makinang pang kristal na baso.

Sa Paskong iyon, tulad ng marami pang ibang Pasko ng aking kabataan, kasama ako ni Ate Nene at ng marami naming pinsan sa pagbabahay-bahay, sa mga kamag-anak lamang naman namin, para mamasko. Barya ang natatanggap namin--karaniwa'y diyes o beinte singko. Minsa'y singko, o kending de-limon, ang abot ng kuripot. At siyempre, para kaming nakaabot sa langit kapag nakakatanggap kami--at bihirang-bihira ito--ng dalawang piso mula sa iisang tao.

Kinahapunan, binibilang namin ang aming naipon, at nagpapaligsahan kami kung sino ang nakakuha ng pinakamaraming pera. Sa tanda ko'y walang manalo sa amin sa pinsan naming inaanak ng isa sa pinakamayaman sa aming bayan--sa bahay na 'yon pa nga lang, beinte pesos na ang natatanggap niya (at kami'y tigdadalawang piso). Binabalatuhan naman niya kami ng kending de-limong natanggap niya mula sa pinakakuripot naming tiyo.

At kinagabihan, uupo kami ni Ate Nene, kasama sina Inay at Itay, sa tabi ng Christmas tree naming di-tunay ang mga dahon at may bulak na kunwari'y niyebe, at bubuksan namin ang mga nakabalot na regalo mula sa aming mga kamag-anak na nagpapasko kapiling ang tunay na niyebe at pinalamutiang tunay na pino.

Kasal

2007-11-27T07:46:00.000+08:00

Nitong nakaraang Sabado, sumama ako sa Ate ko't Kuya sa kasal ng isa naming pamangkin, na flower girl sa kasal nila tatlong dekada na ang nakakaraan. Bihis na bihis ang dalawa--ninang kasi't ninong. "Ako na lang ang official photographer ninyo," sabi ko.

Sa harap ng simbahan, nakita namin kaagad ang isa sa mga ninang--nakababatang kapatid ng unang kasintahan ng Ate ko. Kaibigan ko rin siya; kaming dalawa nga ang chaperone kapang lumalabas ang Kuya niya't Ate ko. Ngayo'y hiwalay na siya sa asawa, at konsehal ng aming bayan. Nilapitan ko siya't hinagkan, at dinala sa Ate ko. Ipinakilala ko rin siya sa aking Kuya.

Pagkaraan ng ilang sandali'y nagsimula na ang tugtuging hudyat ng paglalakad ng mga ninong, ninang at abay papunta sa altar. Nang makarating ang lahat doon, isinara ang mga pinto ng simbahan, nagbago ang himig, at umawit ang mapapangasawa ng aming pamangkin. Maganda ang boses niya, buung-buo, at sa wari ko'y punung-puno ng pag-aasam at pagmamahal.

Binuksan ang mga pintuan ng simbahan, pumailanlang ang usok, at mula dito'y lumitaw ang aming pamangkin. May edad na siya, may katabaan, ngunit sariwang-sariwa ang kanyang ngiti. Nang maglakad siya'y pumatak ang mga talulot ng rosas. Natigilan ako't hindi makakuha ng mga retrato. Muntik na akong mapaluha.

Pagkatapos ng kasal, ipinaalala ko sa pamangkin namin na flower girl siya sa kasal nina Ate at Kuya. "Opo," sagot niyang nakangiti, "hinding-hindi ko nga 'yon nalilimutan. Tandang-tanda ko pa ang kasal na 'yon."

Sa salu-salo, hindi ko kasama ang Ate ko't Kuya, at maging sila'y magkahiwalay ng mesa. Sama-sama kasi ang mga ninang sa isa, at sa kabila'y ang mga ninong. Nang pauwi na kami, sinabi sa akin ng Ate ko na matagal silang nag-usap ng kapatid ng una niyang kasintahan. Napaiyak pa raw ito.

Mahigit sa tatlumpu't limang taon na kasi ang nakararaan, namanhikan ang pamilya nito sa Ate ko. Binalak ang marangyang kasal. Pagkaraan nito'y ilang beses dumalaw sa Ate ko ang kasintahan niya na lasing, isinama pa ang mga kabarkada niya sa pagsusugal. Ipinasya ng Ate ko na umatras sa kasal. At walang nakapagbago ng isip niya.

Bago pa man ikasal ang Ate ko't Kuya ay nagpakasal ang una niyang kasintahan sa isang sabi ng marami'y kahawig ng Ate ko. At mga limang taon na ang nakararaan, nabalitaan naming nagpatiwakal ang unang kasinthan ng Ate ko pagkaraang patayin ang kalaguyo nito.

Ang sabi raw ng kapatid nito sa Ate ko noong mag-usap sila sa salu-salo, "Kamukhang-kamukha mo ang isang anak ng Kuya ko."

Ang Aking Tiya

2007-11-13T07:27:00.000+08:00

Narito na naman ako sa malayong lunsod na matagal nang nilipatan ng pamilya ng tiya kong panganay na kapatid ni Inay.

Noong una akong dumalaw dito, mahigit na sampung taon na ang nakakaraan, may sakit na’t nakaratay sa magkadikit na kama ang tiya ko’t tiyo. Lagi nang tulog ang tiyo ko. Ang tiya ko’y nakakaupo pa sa kama, at nakakausap pa.

Nang batiin ko ang tiya ko noon, hindi ko tiyak kung talagang nakikilala pa niya ako—binatilyo pa lang ako nang huli kaming magkita. Ngunit nang halikan ko siya’y ngumiti siya nang pagkatamis-tamis, at ibinulong ang pangalan ko.

Noong maliit pa ako’y madalas dumalaw ang tiya ko sa amin—sa amin kasi nakatira ang kanilang ina. Nakagisnan ko nang pabulong magsalita ang tiya ko. Kakatwa nga, sabi ng lahat, kasi mahina ang tenga niya; karaniwang malakas magsalita ang mga ganoon. Ngunit maliit pa man ako’y tiyak na tiyak na akong akmang-akma sa kanya ang magsalita nang pabulong.

Kahit kasi mataba siya, wari’y napakagaan niya, kahit maglakad. Laging matamis ang kanyang ngiti’t mahinay at mabini ang kilos. Bilang na bilang ang kanyang mga salita, at ni minsa’y hindi ko siya nakitang nagalit. Kapag niyayakap niya ako’y lapat na lapat ang aming mga katawan, hinding-hindi ako nasisiil. Halos dampi lamang nga ang kanyang mga halik.

Gustung-gusto ko siyang panooring magbasa—kumikibot kasi ang labi niya, at halos marinig ko ang mga kataga. Tuwing makikita ko siyang dumadampot nang babasahin, iiwan ko ang anumang ginagawa at lalapit ako sa kanya, panonoorin siyang magbasa. At laging wari’y hindi niya ako napapansin, laging wari’y nag-iisa siya sa daigdig, kumikibot ang mga labi, halos ibinubulong ang mga kataga.

At kapag pinapalad ako, nahuhuli ko siyang bumubulong ng awit, mahinang-mahina, halos hindi marinig. Kaya walang pagsidlan ang galak ko. Ngunit dumating ang panahong dumalas ang pagbulong niya ng awit—nang maratay sa higaan ang kanyang ina. At mula nang yumao ang lola ko, hindi ko na nahuling bumulong ng awit ang aking tiya.

Ngunit noong huli kaming magkita, noong nakaratay siya’t dampian ko ng aking halik, noong ibulong niya ang pangalan ko, higit pa sa matamis na awit ang aking narinig.

Ilang taon nang wala ang tiya ko. Kanina’y mga anak at apo na lamang niya ang dinalaw ko. At mangyari pa, sa mga mukha’t kilos nila’y hinanap-hanap ko ang wangis ng aking tiya. Sa mga labi nila’y hinintay kong mamutawi ang bulong niyang awit.

Panganib

2007-10-22T11:59:00.000+08:00

May sumabog sa malaking mall, hindi kalayuan sa tahanan ko. Walo ang kaagad natagpuang patay at halos isang daan ang nasugatan. Hindi pa malaman kung aksidente o pagbobomba. May nagsabing kagagawan nila iyon at hinihinging palayain ang nakakulong nilang kasamahan, ngunit duda ang marami doon. Sari-sari ang sapantaha.

Kagabi, dahil umuulan nang lumabas ako ng simbahan at wala akong dalang payong, nag-taxi ako pauwi. Sabi ng tsuper, walang sumasakay mula, at patungo, sa mall na may sumabog.

Sabi sa balita kaninang madaling-araw, labing-isa na ang namatay mula sa pagsabog. Hindi pa rin tiyak kung ano ang talagang dahilan.

Madalas akong dumaan sa mall na iyon. Kaninang umaga, nang maglakad ako papunta sa estasyon ng tren, iniwasan ko ito. Ngunit alam kong hindi magtatagal at dadaan akong muli doon.

Isang Kaarawan

2007-10-16T16:49:00.000+08:00

Kararating ko lang sa dormitoryong tutuluyan ko nang anim na linggo sa London nang makita kong nakatingin sa akin si A. Kinagabihan, nagkasabay kami sa hapunan at nalaman kong Espanyol siya't nag-aaral ng Ingles sa tag-araw na iyon. Seminar sa panitikan naman ang ipinunta ko doon. Mula nang gabing iyon, halos araw-araw na kaming nagkikita ni A, lumalabas kasama ang mga nakaibigan ko sa aking seminar na mula sa kung saan-saang lupalop.

Bago magtapos ang anim na linggo, matalik na kaming magkaibigan ni A. Kaya nang dumalaw ako sa Madrid, ilang linggo pagkaalis ko sa London, sinalubong niya ako, kasama ang kasintahan niyang si C, sa estasyon ng tren. Ilang araw nila akong ipinasyal kung saan-saan, at ipinakilala nila ako sa kanilang mga kaibigan.

Ipinakilala rin ako ni A sa kanyang ina; nananghalian pa kami sa kanilang tahanan. "Mi casa es su casa," sabi ng ina ni A. Tuwang-tuwa ako siyempre--hindi ko pa alam noon na karaniwang kasabihan lamang pala ito ng mga Espanyol.

Nagkataong kaarawan ni A isang araw na nasa Madrid ako. Nang magdapit-hapon, tinagpo namin ang kanyang mga kaibigan sa isang bar. Ang ilan sa kanila'y hindi marunong mag-Ingles pero nagkasundo pa rin kami. Pagkapaghapunan namin, dumalo kami sa isang party--doon nama'y pinagkamalan akong Amerikano dahil sa aking pag-i-Ingles. Mula sa party, isinakay ako sa likod ng motorsiklo ng isang kaibigan ni A at tumuloy kami sa isa pang bar. Doo'y tinanong ako ni A, "Would you like to go to a Spanish whorehose?" Ang sagot ko, "Thanks, but I don't want to take anything home with me." At nagtawanan kami nang malakas.

Mag-aalas tres na ng madaling-araw nang pumunta kami sa isang disco. Lasing na lasing na ako, kaya ang sarap sumayaw. Mag-uumaga na nang umalis kami doon, at halos sumisikat na ang araw nang ihatid nila ako sa tinutuluyan kong pension.

Makalipas lang ang ilang oras, kahit masakit pa ang ulo ko, sumakay ako ng tren papunta sa bayan ng madreng sumakabilang-buhay, at naging santa, ilang siglo na ang nakaraan, sa araw naman ng aking kapanganakan.

Mga Nurse

2007-10-02T10:46:00.000+08:00

Kaninang umaga, napakaraming nurses sa labas ng coliseum na parati kong dinadaan papunta sa estasyon ng tren. Nakaputing bestida, medyas at sapatos ang mga babae--karamiha'y suot na ang kanilang puting cap, ang ila'y bitbit pa ang mga ito, may isang nakalagay pa sa magandang plastic bag ang sa kanya. Ang mga lalaki'y nakaputing pang-itaas, pantalon at sapatos. Marami'y may kasamang mukhang kamag-anak nila. Tiyak na may oath-taking para sa mga bagong nurse.

Mangyari pa'y naguniguni ko kung saan nais pumunta ng halos lahat ng mga nurse na iyon. Nalungkot ako dahil alam kong mahirap ang buhay ng nurse, tulad ng sa ilan kong pinsan. At alam kong mas mahirap kung malayo ka sa iyong pamilya at bayan, at nasa piling ng mga dayuhang ibang-iba ang ugali sa iyo.

Dalawang taon na ang nakararaan, naospital ako nang limang araw sa isang bayan sa Amerika na puno ng Pilipino. Nasa piling ako ng mga pinsan ko noon ngunit dahil abala sila sa kani-kanilang trabaho, ang mas madalas kong kasama sa ospital ay ang mga nurse na Pilipino. At napakabait nila sa akin. Ang ila'y dinadalaw pa ako kahit hindi sila on-duty. At mangyari pa'y Tagalog ang usapan namin. Sabi pa nga sa akin ng isa sa kanila, "Ewan ko kung bakit, pero ang gaan ng loob ko sa iyo. Parang magkamag-anak tayo."

Hindi ko pa muling nakikita ang mga nurse na iyon; wala na akong balita sa kanila. Kanina, nang makita ko ang mga bagong nurse na sa tingin ko'y sabik na sabik nang makapangibang-bayan, hinanap-hanap ko ang limang araw ko sa piling ng mga nauna na sa kanila.

Mga Kaibigan

2007-09-26T07:56:00.000+08:00

Maliit pa ako'y pinalibutan na ako ng mga kaibigan. Una'y mga kaibigan ni Itay na paminsan-minsa'y nag-iinuman sa amin. May retrato ngang kuha noong ika-lima kong kaarawan. Karga ako ni Itay at napaliligiran kami ng mga kabarkada niyang may hawak na basong may alak o bote ng serbesa. Nakasimangot ako. Sabi ni Itay, galit ako kapag nakikipag-inuman siya.

Nang magdalagita ang Ate kong apat na taon ang tanda sa akin, halos araw-araw ay nasa amin ang kanyang mga kaibigan--nagkukuwentuhan, naglalaro ng kung anu-ano, nagkakantahan, nagliligawan. Hinahayaan nila akong manood, at kung minsa'y pinasasali sa kanilang ginagawa. Ramdam ko'y kabarkada na rin nila ako.

Noon mag-high school ako, naging tambayan din ng mga kaibigan ko ang aming bahay. Hanggang kusina ang mga kaklase ko, malayang kumakain ng anumang makita nila doon. Tuwang-tuwa naman sina Inay at Itay kasi hindi ako pagala-gala sa kalye at tumatambay sa kanto. Madalas pa ngang sabay-sabay kaming mag-aral ng mga kaklase ko sa aming sala. Pero, siyempre, minsan, tumutulad din kami sa ibang barkada--nagkukuwentuhan din kami sa kanto at naghihintay ng magagandang dadaan. At tuwing ganito, binibiro nila ako: "Tuwang-tuwa ka, ano? Kanto boy ka na rin!"

Pero hindi nila ako mapilit manigarilyo. Hindi nila alam, nakakapanigarilyo ako sa bahay paminsan-minsan. Ang sabi kasi ni Itay, na noo'y nakakadalawang pakete ng sigarilyo araw-araw, mas mabuti kung nakikita niya ako. Hindi raw puwede sa labas ng aming bahay.

Takang-taka tuloy ang mga kaibigan ko na kapag nakakasalubong namin si Itay sa kalye, hindi ako nagmamano sa kanya. Sa halip, agad ko siyang hinahalikan.

Mag-anak

2007-09-25T11:31:00.000+08:00

Samantalang gumagawa kami ng katulong namin ng lumpiang bangus, dumating ang pamangkin ni Inay at pinakamatalik niyang kaibigan (hindi malayo ang agwat ng edad nila at magkasambahay pa hanggang sila'y magka-asawa). Nasa labas pa lamang ay nagsasalita na siya, "Naku, muntik na kaming hindi magkita kailanman ni Tia." Ilang araw na pala ang nakaraan, nahimatay siya dahil sa pagod at matinding init. Akala raw niya'y katapusan na niya. Mabuti na lamang at agad siyang nadala sa doktor. Wala namang malubhang problema, ngunit mula noo'y kinailangan na niya ng palagiang kasama. Magkatulad na sila ni Inay.

Tulad ng inasahan ko, umiyak si Inay sa tuwa nang makita ang kanyang pamangkin. Masaya silang nagkuwentuhan, at maganang nagmeryenda. Dinala ko si Itay sa kanila, at sa simula'y masaya rin siyang nanood. Ngunit paglao'y nakita kong tumamlay. Hinipo ko ang noo. Mainit. Kinunan ko ng temperature. May lagnat. Pinainom ko ng gamot, at dinala sa kanyang kama para pagpahingahin.

"Kung may anak na tulad mo," sabi sa akin ng pinsan kong sampu ang anak, "wala nang hahanapin pa ang magulang." Bago siya umalis, binigyan niya ng pera, tulad ng dati, si Inay. Ako'y inabutan din. Nang itanong ko kung bakit, ang sabi niya,
"Natutuwa lang ako sa iyo." At hinagkan niya ako.

Kinagabihan, dumating ang Ate ko, at ang panganay niyang anak at ang misis nito. Sabi ko'y baka kailangang dalhin namin si Itay sa ospital. Oo raw, sabi ni Ate. Tatawagan na niya ang doktor nang itanong ni Inay, "Kailangan bang dalhin agad? Ang laki na ng gastos ninyo sa amin." Sabi ng misis ng pamangkin ko, "Tingnan muna natin uli ang temperature." Tiningnan ko, at mas mababa na nga. Hindi na rin siya masyadong mainit. Nang tanungin ko kung ano ang pakiramdam, ang sagot ay "Mabuti na."

Kumain kami ng lumpiang ginawa ko, at nasarapan silang lahat. Hindi na muna namin binigyan si Itay--tinapay na lang muna ang kinain niya, at kumain naman nang marami. Bago umalis sina Ate, titingnan naming muli ang temperature ni Itay. Bumaba na naman nang bahagya. "Pero tumawag lang kayo kung kailangan," sabi ng pamangkin ko bago sila umalis.

Kinabukasan, wala nang lagnat si Itay. Maingay na ngang muli. Kaya lumuwas na ako kasi may birthday party ang kaibigan ko sa gabing iyon. Kinagabihan, nag-text ang pamangkin ko: maghapon daw nilang binantayan si Itay at hindi na raw nilagnat. Nang tawagan ko si Inay, ang sabi'y, "Huwag mo kaming masyadong alalahanin."

Masaya ang birthday party kinagabihan; kasama ko kasi ang mga kaibigang para ko na ring mga kapatid.

Muling Pag-uwi

2007-09-17T15:51:00.000+08:00

Nitong Sabado, sumabay ako sa isang kaibigan sa pag-uwi sa mga magulang ko. Dinalaw din niya ang ina niyang halos kasing tanda ng aking mga magulang at nakatira malapit sa aming bahay. Minsan nga raw ay sinabi nito kay Inay, "Mabuti ka pa, dadalawa ang anak mo pero palagi mong kasama. Ako, pito ang anak ko pero dadalawa na ang dumadalaw sa akin."

Tulad ng kinagawian, pagkarating ko sa bahay ay ibinaba ko ang bag kong puno ng palalabhan, humalik kay Inay, pumunta sa kuwarto ni Itay, isinakay ito sa wheelchair at dinala kay Inay. Nagmeryenda kami't nanood ng TV. Nang magpabalik si Itay sa kuwarto niya at umidlip si Inay sa silya sa komedor, mag-isa akong nanood ng TV sa sala. At may nag-text--inatake raw sa puso at sumakabilang-buhay ang ama ng isa kong kaibigan. Agad akong nag-text para makiramay, at agad ding sinagot ng pasalamat.

Sabay-sabay kaming nananghalian nina Inay at Itay, at sabay-sabay ding natulog nang tanghali. Kinahapunan, dinalaw ko ang pamangkin ko't Ate sa kani-kanilang tindahan. Inimbita kong maghapunan sa bahay ang pamangkin ko; dumating naman siya kasama ang kanyang asawa. Kaya masaya kaming kumain nang sabay-sabay, kasama sina Inay at Itay.

Kahapon ng umaga, ipinasyal ko si Itay tulad ng dati. Mula sa simbahan, dinala ko siya sa mas malayo--sa plasa na matagal na rin niyang hindi nakikita. Pagdating namin sa bahay, kumusta siya ni Inay, at nakangiti siyang sumagot, "Mabuti naman." Iniwan ko silang nagtitinginan nang magiliw.

Kinahapunan, umiyak si Inay nang magpaalam ako. Niyakap ko siya't tinanong kung bakit. "Kasi mahal kita," sabi niya.

Natutulog na nang tanghali si Itay kaya hindi ko na ginambala.

Traslacion

2007-09-12T14:16:00.000+08:00

Sa kauna-unahang pagkakataon, nasaksihan ko ang paglilipat ng imahen ng Birhen ng Penafrancia mula sa simbahan nito tungo sa katedral ng lunsod. Matagal ko nang nababalitaan ito ngunit nitong nakaraang Sabado ko lamang nakita ang napakaraming deboto na nagkumpul-kumpol sa daraanan ng prusisyon at ilang oras na naghintay sa Birhen. Namangha ako sa napakaraming bayadores--mga lalaking nakayapak, karamiha'y lasing, na siya lamang maaring magkarga nang hali-halili sa karo ng Birhen. Mga lalaki rin lamang ang nakapagtatangkang mahipo ang Birhen, o ang karo man lamang. Ang mga babae at iba pang hindi ganoong kapangahas ay nagkakaway na lamang ng puting panyo, humihiyaw ng "Viva Ina", tumatalon at umiiyak sa tuwa. Ang kuwento sa akin ng kaibigang nakalapit sa karo, umiiyak din ang mga bayadores.

Kinabukasan, dumalo ako sa ordinasyon sa pagkadiyakono ng dalawang binatang kaibigan ko't dating estudyante. Marami silang nasulat sa mga klase ko; ang ila'y ipinababasa ko pa hanggang ngayon sa mga esudyante kong magpapari rin. Hindi ko alam kung deboto sila ng Birhen ng Penafrancia. Ngunit nang pinanonood ko silang maglakad patungo sa altar, kasunod ang mga nauna nang magpari sa kanila, nagunita ko ang mga bayadores. At napaluha ako.

Kabarkada

2007-08-31T07:54:00.000+08:00

Mamayang gabi, magtitipun-tipon kaming magkakabarkada dahil may isang dumadalaw mula sa ibang bansa.

Nasa mataas na paaralan pa ako'y kilala ko na siya. Bagong salta siya sa aming bayan ngunit mabilis siyang naging sikat sa aming paaralan. Naging pangulo pa siya ng student council. Nang magkolehiyo kami'y naging kakuwarto ko siya sa dormitoryo. At noon ko natuklasan kung bakit siya sikat. Pero hindi ko mapiho kung bakit ko siya naging kaibigan.

Kahit sino'y kaya niyang pakiharapan, at kaibiganin. Marami siyang bisyo--tinuruan nga niya akong manigarilyo. Bihira ko siyang makitang mag-aral, pero ayos naman ang mga marka niya. May tagagawa siya ng homework; may tagamakinilya siya ng papers. At kung kinakapos siya, madali siyang makahiram ng pera.

Madalas siyang kapusin dahil ayaw na ayaw niyang umuwi sa ama niya. Paminsan-minsan nga'y ako pa ang kumukuha ang allowance niya. Ang kuwento niya'y galit siya sa ama niya dahil noong maliit pa siya, sinasaktan siya nito. At itinulak daw nitong magpatiwakal ang kanyang ina. Marami siyang kuwentong malungkot; hindi ko alam kung alin ang totoo.

Ang sabi ng ila'y ang kuwentong malulungkot na ito ang nakabighani sa marami niyang naging kasintahan. Matinik siya sa babae, at napagsasabay-sabay niyang suyuin ang mga ito. Noong nasa ikatlong taon kami, ipinakilala niya ako sa isang kolehiyala; itinulak niya akong ligawan ito. Nagtangka naman ako. Walang nangyari. Nang magtapos kami sa kolehiyo, nabuntis niya ang kolehiyala, naging asawa.

Nangibang-bansa sila. Minsan ay dinalaw ko sila at inistima nila ako nang mabuti. Ilang taong pagkalipas noon, nagkita kami sa burol ng kanyang ama. Hindi na kami nagkita, ni nagkausap, mula noon. Nabalitaan ko na lamang na nambababae siya, nalulong sa sugal, nasangkot sa krimen, palipat-lipat ng trabaho. Nakulong pa ang panganay niyang anak. Ngayon daw ay maayos na ang kabarkada kong ito, pero nagsusugal pa rin yata.

Hindi ko tiyak kung gusto ko ngang makita siyang muli. Ayoko nang isipin. Ang alam ko lang ay pupunta ako sa pagtitipon mamaya.

Paglusong

2007-08-21T08:19:00.000+08:00

Binatilyo pa lamang ako nang una akong makarating sa pribadong resort na iyon, kasama ang ilang pinsan. Malayo, pasikut-sikot at maputik ang daan papunta doon. Sari-saring puno at halaman ang sumalubong sa amin, at ilang talon at lawa-lawaan. Wala akong dalang panlangoy kaya pinanood ko na lamang ang mga pinsan ko sa pinakamalaking languyan. Gulat na gulat ako nang may lumusong ding mga babaeng naka-itim na blusang mahaba ang manggas at itim na pantalon; mga madre pala sila.

Umulan bago kami nakaalis doon. Wala nang ulan at matindi na ang sikat ng araw ngunit lumubog sa putik ang mga gulong ng sinasakyan naming dyip. Naglakad tuloy kami nang halos isang oras patungo sa highway.

Pagkaraan ng tatlumpung taon, bumalik ako doon, kasama ang ilang kaibigan. May paparating na bagyo kaya naulanan kami samantalang naglalangoy. Kinagabihan, sa aming tulugan, dinig na dinig namin ang atungal ng hangin at hampasan ng mga dahon. Wari nga nami'y may mga punong bumabagsak.

Maagang-maaga akong nagising kinabukasan. Tumila na ang ulan, ngunit abuhin pa ang mga ulap. Naglakad ako papunta sa languyan at nadaanan ko ang nagkalat na mga dahon. Ilang puno nga pala ang bumagsak.

Wala kundi isang pusang ligaw sa may languyan. Lumusong ako sa tubig, luminga-linga, at naghubad ng lahat ng suot. Sumisid ako, lumangoy, nagtampisaw, nagdasal na walang dumating. Walang pagsidlan ang saya ko--tumingkad ang pagkaluntian ng mga halaman sa paligid ko; nagbughaw ang makakapal pang ulap. Nang sumungaw na ang araw, pagkaraan ng marahil isang oras, isinuot ko ang aking shorts, bumuntong-hininga ako, at umahon.

Walong taon ding hindi ako nakabalik sa resort na iyon.

Kamakalawa, sumama ako sa ilang kabigan doon. Kaaalis lang ng bagyong nagdulot sa amin ng ilang araw ng di-inasahang bakasyon. Maulap pa rin ngunit pasilip-silip na ang araw. Naglangoy ako bago at pagkatapos mananghalian. Maraming tao sa resort, maging kinagabihan. Putul-putol ang tulog ko, nananabik sa kinabukasan.

Maliwanag na nang magising ako. Dali-dali akong pumunta sa languyan. Nakahinga ako nang maluwag nang makita kong wala pang ibang tao. Lumusong ako sa mainit-init na tubig, luminga-linga, at naghubad ng lahat ng suot. Matagal kong pinagmasdan ang manipis na usok ng hamog na sumisingaw mula sa tibig. Sumisid ako't paglitaw ko'y natambad sa akin ang araw na sumusungaw sa munting bilog na nalikha ng nagsasanib-sanib na mga dahon. Tinitigan ko ito't lumitaw ang mas malaking bilog--nagpaaninaw ang bughaw, luntian, kulay-dalandan. Ngunit naalala kong masamang tumitig sa araw. Pumikit ako't sumisid, at ninamnam ang matingkad na dilaw na naglaro sa aking balintataw.

Sa Dalampasigan

2007-08-01T08:17:00.000+08:00

Banayad ng sikat ng araw nang dumating ako, kasama ang dalawang kaibigan, sa dalampasigan. Mababa ang tubig, at malinis ang halos-puting buhangin. Kakaunti ang tao sa dalampasigan. Ilang bata ang nagtatampisaw at naghahanap ng mga lamang-dagat. Nasa maliit na bangka ang ama't ina nila; nag-iipon ang mga ito ng uni na ibebenta raw nila nang pitumpung piso bawat boteng lapad. Nakipagkuwentuhan ako sa kanila at sa mga bata.

Kinagabihan, sa kauna-unahang pagkakataon, nakakita ako ng singsing sa paligid ng buwan. Bilog na bilog, at maliwanag na maliwanag kasi ang buwan. Maningning ang paligid nito, at napaloob ito sa napakalaking bilog--malamang ay isang daang ulit ng laki ng buwan. Ginapangan ako nang kilabot, at hindi ko mapaknit ang tingin ko dito.

Ipinasya kong sa dalampasigan matulog--sa isang kubong napaliligiran ng puting kurtina. Nagpaantok ako sa hampas ng alon sa dalampasigan, at sa lalim ng gabi'y ginising ako ng malakas na hihip ng hangin, at huni ng lamok. Muli akong nakatulog hanggang maalimpungatan ako't mabanaag ang taong nakaupo sa harap ko, na tumayo't tumalilis bago ako makabangon. Hindi ko tuloy mapiho kung totoong naroon siya, o napanaginipan ko lamang.

Kinabukasa'y nakita kong tadtad ng kagat ng lamok ang mga braso ko. Pero masuyo ang sikat ng araw sa dagat kaya nagtampisaw na lamang ako, bago maupo't tanawin ang pulong napaliligiran daw ng corales na pinamamahayan ng maririkit na isda.

Abalang-abala

2007-07-26T14:01:00.000+08:00

Abalang-abala ako ngayon sa kung anu-ano't kung sinu-sino--pamangking dumating mula sa Amerika at ang mga panayam ko sa pangkat na sinalihan niya para malubog sa wika at kultura ng Pilipinas; nobelistang Espanyola na ipinakilala sa akin ng isang malapit na kaibigan at ngayo'y malapit ko na ring kaibigan; mga kaibigang dumadalaw na muli mula sa Amerika at kasama ko sa linggong ito sa kung saan-saan; pagdalaw sa burol ng ina at lola ng mga kaibigang itinuturing ko nang pamilya. At mangyari pa'y ang mga klase ko't mag-aaral. At ang mga magulang ko.

Kaya matagal na akong hindi nakakapagsulat. Hindi ako nakakapagbasa maliban sa mga kailangan para sa aking mga klase, at mga babasahin sa banyo. Matagal na akong hindi nakakapanahimik, nakapagmamasid, nakapagninilay-nilay.

Mutyang-mutya ko ngayon ang makauwi sa tahanan ko sa ika-23 palapag at makapag-isa. Minamasdan ko ang mga bago kong muwebles, ang tanawin mula sa aking mga bintana, at ang anumang dapuan ng paningin kong pagod sa kung anu-anong dapat pagkaabalahan.

Sa Tabi ng Dagat

2007-07-10T13:10:00.000+08:00

Nitong Sabado, sumama ako sa mga pinsan ko sa tabi ng dagat. Kumuha kami ng isang maliit na bahay at doon natulog, nagluto, kumain at nagkuwentuhan nang nagkuwentuhan.

Pagkapananghalian, nagbabad at naglangoy kami sa dagat. Ang linaw ng tubig, at ilang minuto ko ring pinanood ang ilang munting isdang lumalangoy sa paligid ng mga paa ko. Bago magdapit-hapon naman, pinanood namin ng ilang mangingisdang humihila ng lambat nila padalampasigan. Kakaunti ang kanilang huli, at halos lahat ay maliliit lamang.

Kinagabiha'y sa beranda ako natulog. Pinagdikit ko ang dalawang mahabang bangko at pinatungan ng manipis na kutson. Medyo maalinsangan, pero nakatulog din ako. Sa kalagitnaan ng gabi'y ginising ako ng ampiyas ng ulan. Lumipat ako sa sahig. Bigla namang tumigil ang ulan kaya bumalik ako sa mga bangko.

Madilim-dilim pa nang magising ako kinabukasan. Nang tuluyan nang lumabas ang araw, naglakad ako sa dalampasigan tungo sa hindi ko tiyak kung saan. Nadaanan ko ang mga taong naghihintay ng mga bangkang nanghuhuli pa ng isda sa laot. Maliwanag ang langit, ngunit may madidilim na ulap sa kalayuan. Binilisan ko nang kaunti ang lakad ko, para makapag-ehersisyo na rin, hanggang umabot ako sa makitid na ilog. Kumuha ako ng mahabang patpat, at itinusok ito sa buhanging nilusungan hanggang makatawid ako. Patuloy akong naglakad, hanggang kahulan ako ng kasalubong kong mga aso. Una'y dadalawa sila, ngunit may dumating pang tatlo. Umali-aligid sila sa akin. Inihanda ko ang patpat kung sakaling lapitan nila ako, ngunit may dumating na dalawang lalaki na ang sabi'y, "Hindi naman nang-aano ang mga 'yan."

Ilang minuto pa akong naglakad, hanggang makarating sa mas makitid ngunit mukhang mas malalim na ilog. Bumalik na lamang ako, at nakasalubong ko ang ilang taong may bitbit na bag. Nakadaong na ang mga bangka, at marami-rami rin ang isdang dala. Hindi ko nga lamang alam ang pangalan ng mga ito.

Pagkaalmusal, umarkila kami ng isa kong pamangkin ng kayak, at sa di-kalayuan sa pampang, kitang-kita namin ang ilang corral. Kaya umarkila rin kami ng goggles, at nanood ng mga isda. Hindi kagulat-gulat ang aming mga nakita, ngunit kaaya-aya na rin.

Pagkatapos ng masaganang pananghalian, nagpamasahe ako. Gusto ko sanang matulog nang tanghali pagkatapos noon, pero paalis na kami. Pagkatapos naming dalhin ang mga gamit namin sa aming mga sasakyan, nagkuhanan kami ng retrato para ipadala sa mga kamag-anak naming hindi namin nakasama.

Ginabi kami sa daan pauwi. At nang dumating ako sa bahay ay umiiyak si Inay. Nag-alala raw siya nang labis dahil hindi ko sinabing gagabihin kami nang uwi. Wala akong nagawa kundi lambingin siya hanggang ngumiti.

Trabaho

2007-06-27T08:13:00.000+08:00

Nagsimula na naman ang klase, at subsob na naman ako sa trabaho. Kahit kasi ilang taon ko nang itinuturo ang mga kurso ko ngayon, mahabang panahon pa rin ang ginugugol ko bago ako pumasok. At gabi na akong makauwi. Wari'y parusa ang trabaho ko. Kaya nga ngayon lamang ako muling nakapagsulat dito.

Kanina, samantalang naglalakad ako patungo sa estasyon ng tren, naisip ko na wala akong ibang pinagkakaabalahan ngayon kundi ang trabaho ko (at ang aking mga magulang). Sabi ko sa sarili ko'y kailangan kong maghanap ng ibang gagawin--lumikha ng kung anuman, galugarin ang kung saan-saan, maibaling ang tuon sa ibang bagay.

Ngunit kanina lamang, samantalang muli kong binabasa ang mga sanaysay na ilang taon ko nang tinatalakay sa klase at inihahandang ituro ito sa mga estudyanteng hindi ko pa gaanong natatarok ang kabihasnan sa wika, sumangguni ako sa diksiyunaryo para matiyak na tama ang inaakala kong kahulugan ng mga katagang paulit-ulit ko nang nabasa. At nakatuklas ako ng mga ilang bagay; nanabik ako't natuwa na may bago kaming matatalakay sa klase. At muli kong namalayan ang noon pa'y alam ko na ngunit paminsan-minsa'y nakakaligtaan: gusto kong magturo hindi lamang dahil nasisiyahan ako sa pagtuklas at muli't muling pagkatuto, kundi dahil nakatutulong rin ako sa mga estudyante ko na makatuklas ng kung anu-ano sa kanilang paligid at kanilang sarili.

Ngunit mangyari pa'y maghahanap pa rin ako ng iba pang makabuluhang mapagkakaabalahan-- ng iba pang makatutulong din sa akin at sa mga estudyante ko na makasulong tungo sa dapat naming marating.

Kaibigan

2007-06-10T17:00:00.000+08:00

Sa loob ng nakaraang tatlong linggo'y dalawang beses kong nakita, nang hindi sinasadya, si M. Noong una'y binati ko siya't binanggit ang kanyang pangalan; ngumiti lamang siya sa akin. Nitong pangalawa'y nauna siyang bumati sa akin at binanggit na ang pangalan ko; binati ko rin siya. Ganoon lamang.

Malapit kong kaibigan ang kanyang mga nakatatandang kapatid, kaya wala pa siyang sampung taon nang magkakilala kami. Matalino't mausisang bata siya noon, at nagkasundo kami kaagad. Sa ibang bansa siya nag-aaral; bihira kaming magkita pero naging magkaibigan rin kami. Noong nasa mataas na paaralan siya, sumakabilang-buhay ang kanyang ama at isinama ako ng kapatid niya para salubungin siya sa airport. Nakasama niya, nila, ako sa pangungulila at pagbangon mula sa trahedya. Mula noo'y lalong umigting pagkakaibigan namin ni M at ng kanyang mga kapatid.

Nang mag-aral si M sa unibersidad na pinagtuturuan ko, nangibang-bayan ako nang mahigit sa isang taon. Pag-uwi ko'y bihira na kaming magkausap. Nang magtapos siya'y hindi ko na siya nakita. Nabalitaan ko na lamang na kung anu-anong gusot ang sinuong niya. Nang sa wakas ay nagkita kaming muli, limang taon na ang nakakaraan, halos hindi ko siya nakilala dahil tumaba siya nang husto. May bakas pa rin ng kabataan ang mukha niya, pero mukha siyang batang napilitang tumanda. Ipinakilala niya ako sa kanyang kasintahan, na balita ko'y kasambahay na rin niya. Matagal kaming muling hindi nagkita. Nabalitaan ko na lamang na may negosyo na silang dalawa.

Hindi ko pa rin mapiho kung bakit hindi ko man lamang sinubok na kumustahin siya nitong huli kaming magkita.

Tuwa

2007-06-06T09:29:00.000+08:00

Nitong nakaraang Linggo, mahigit sa limampung tao ang nagtipun-tipon para makinig at manood ng mga awit, himig, sayaw at tula sa inn na laging nag-aanyayang maging tahanan.

Masaya ang lahat, ngunit walang kapantay ang galak naming mga nagtanghal--mga matagal na, at bagung-bagong, magkakaibigan. Umigting ang aming pagmamahalan, at malinaw na nadama ito ng mga nakasama namin noon.

Napaiyak nga ang Ate ko sa tuwa.

Retiro

2007-05-31T11:44:00.000+08:00

Matatapos na ang tag-araw--umuulan-ulan na--at magsisimula na naman ang klase. Mabuti na lamang at nakapag-retiro ako nang walong araw nitong kalagitnaan ng buwan.

Mangyari pa'y sa paborito kong lungsod sa kabundukan ako pumunta. Pero noon lamang ako nakapunta sa lugar na tinuluyan ko. Mga madre ang may-ari nito, at maraming ibang taong dumating noong naroon ako.

Nasa isang maliit na kuwarto ako, sa bukana ng gusali at ilalim ng hagdanan, sa unang tatlong araw. Maganda ang lugar, ang mga hardin, at ang tanawin sa paligid. Masarap ang pagkain at mabait ang mga madre. Malamig at sariwa ang hangin. Maaraw kapag umaga't kumukulimlim, umaambun-ambon, at minsa'y umuulan sa hapon. Sa gabi'y maliwanag ang parang-suklay na buwan at maningning at mga bituin.

Nakapagdasal ako kaagad, sa tulong ni aklat tungkol kay Julian ng Norwich. Gumigising ako nang maaga, nagbabasa't nagdarasal bago mag-almusal, naglalakad-lakad bago muling magbasa't magdasal at magsulat, nagmemeryenda bago maglakad-lakad at muling magbasa, nanananghalian at naglalakad-lakad, natutulog nang sandali bago magbasa't magdasal at magsulat, nagmemeryenda't maglalakad-lakad, nag-eehersisyo, sumasali sa panalangin ng mga madre bago maghapunan, naglalakad-lakad bago magbasa ng nobela bago matulog.

Pero maingay sa labas, at itaas, ng silid ko. Kaya sa ikaapat na araw ay inilipat ako sa mas malaking silid, mas tahimik, mas maganda ang tanawin. Ngunit isang gabi, ginulantang ako ng kaguluhan mula sa lambak: "Papatayin kita, papatayin kita," sigaw ng isang lalaki. "Ako ang patayin mo," hiyaw ng isang babae. Dumungaw ako't nakita ko ang mga taong nagtatakbuhan. Di-naglao'y may sirena na ng pulis, at nailawan ang kalsada. Kinabukasa'y parang walang nangyari doon. Tiyak kong wala namang nasawi, wala namang napahamak.

Ang sarap ng walong araw na iyon. Lalo akong naging determinado na mag-retiro nang walong araw taun-taon. Sabi nga ng mga madre'y palaging bukas ang pintuan nila para sa akin.

At noong walong araw na iyon, sa bago kong muli't muling matatahanan, nakasulat rin ako ng animnapu't isang ewan-ko-kung-matatawag-ko-nang tula.

Kahapon

2007-05-02T10:11:00.000+08:00

May gusto akong panooring pelikula kahapon kaya pagkakain ng tanghalia'y naglakad ako sa mga mall na malapit sa tirahan ko patungo sa estasyon ng tren. Napansin kong may bago na namang gusaling itinatayo sa napakalaki nang commercial center na iyon.

Noong maliit pa ako lagi akong sabik na sabik kapag lumuluwas kami. Unang hinto kasi namin ang pinakabagong commercial center. May malaking supermarket doon at samantalang namimili sina Inay at Itay, at kung saan-saan tumitingin-tingin ang Ate ko, nasa hanay ako ng mga komiks at aklat. Pagkaraa'y kakain kami sa restaurant ng supermarket--spaghetting manamis-namis, o kaya'y hamburger steak ang sa akin. Hanggang makatapos ako ng kolehiyo'y binabalik-balikan ko pa ang mga putaheng iyon.

Nag-tren ako patungo sa makabagong pamilihan na itinayo noong nasa mataas na paaralan ako, at tumuloy sa bagung-bago pang mall. Hindi na pala palabas ang gusto kong panoorin kaya naglakad-lakad ako't nag-isip kung ano ang puwede pang gawin. Ipinasya kong pumunta sa kauna-unahang mall na itinayo sa bansa (nasa kolehiyo na ako noon) sa kabila ng dati'y pinakamalaking coliseum sa Asya . Natuklasan kong hungkag na ang pinakamatandang bahagi ng mall; magtatayo na kasi ng mga condominium doon.

Nasa mababang paaralan ako nang una akong makapunta sa pinakamalaki raw na coliseum sa Asya para manood ng mga dayuhang nagsasayaw sa napakalaking entabladong gawa sa yelo. Galing kami sa lumang bahagi ng lunsod at madilim sa daan--parang papunta kami sa lalawigan. Kaya nang makita ko ang malaking coliseum na puno ng ilaw, sa gitna ng madilim na parang, gulat na gulat ako. Noong nasa mataas na paaralan ako, minsa'y dumayo kami sa isa sa dadalawa yatang malaking tindahang malapit dito at nakabili ako ng polo na miminsan kong nagamit. Nang magkolehiyo ako't tumira sa malapit dito, may malaking modernong pamilihan na sa tabi nito, at doon kami lagimg nagliliwaliw ng mga kabarkada ko.

Hindi na rin palabas doon ang gusto kong panoorin kaya naglakad ako sa isa pang estasyon ng tren. Sumakay ako patungo sa lumang bahagi ng lunsod, para lang sa tanawin. Pero nang dumating ako sa huling hintuan, ipinasya kong lumabas ng estasyon. Ang daming sasakyan sa daan, ang daming tao. Tumawid ako tungo sa pangunahing daan, na ngayo'y mahabang liwasan na lamang, wala nang dumadaang sasakyan at puno na ng mga tao't may ilang maliit na kainan--nakasilong kasi ito sa mataas na riles ng tren. Bumili ako ng hopia at Coke, at kumain samantalang naglalakad sa gitna ng pagkarami-raming tao. May isang pulutong na nanonood ng marurungis na batang sumasayaw; hindi ako huminto kasi natakot ako sa mandurukot. Tumingin-tingin na lamang ako sa mga tindahan, at pumasok sa isang napuntahan ko na noong nasa mataas na paaralan ako. Bumili ako ng maliit na biblia.

Minsan, noong hindi pa ako pumapasok, sumama kami ni Inay sa tiya ko't mga pinsan sa noo'y sentro ng kalakalan sa malaking lunsod para mamili ng pam-Pasko. Ilang beses akong naipit sa dami ng tao sa kalsada't mga tindahan. Nang pauwi na kami'y nakipag-unahan kami pagsakay sa dyip; halos maiwan pa nga si Inay. Matagal din akong hindi nakabalik doon. Ngunit noong nasa mataas na paaralan na ako, apat na beses sa isang taon kaming pumupunta doon ng pinsan ko para asikasuhin ang pag-iimprenta ng pahayagan ng aming paaralan; kung saan-saan kami napapadpad. Nanonood din kami ng mga pelikulang matagal pa bago maipalabas sa aming bayan.

Tatanawin

2007-04-27T17:42:00.000+08:00

Dahil marahil nasa burol ang bayang sinilangan ko, mas gusto ko ang mataas na lupa kaysa sa kapatagan. Gustung-gusto ko kasi ng mga tanawin mula sa itaas.

Tuwang-tuwa ako noong bata pa ako tuwing luluwas kami sa Maynila. Binabagtas kasi namin ang paliku-liko at pababang kalsada bago dumating sa kapatagan. At pabalik, lalo na sa gabi, natatakot ako't nananabik sa daang pataas.

Sabik na sabi ako, mangyari pa, nang sa wakas ay nakaakyat ako sa Baguio--kung puwede lang ay ilalabas ko ang ulo ko sa kotse nang mas malinaw kong makita ang matatarik at paliku-likong daan. Mula noo'y nagpabalik-balik na ako sa lunsod na iyon, at sa iba pang matatarik na lugar sa Hilagang Luzon.

Kaya nga hindi na ako nakahindi nang ganyakin ako ng mga kaibigan kong bumili ng unit sa isang matayog na gusali--tiniyak kong nasa mataas na palapag ako at maganda ang tanawin mula sa aking mga bintana.

Ngunit noong isang buwan, giniba ang isang mababang gusali sa kalsada sa harap ng aking bintana. At nitong isang linggo'y natuklasan kong may itatayong matayog na gusali na tatabing sa aking tanawin.

Sabi ng isa kong kaibigan, "E di tatanawin mo na ang mga pangyayari sa loob ng mga kapantay mong silid ng bagong gusali."

Agua de Mayo

2007-04-24T15:36:00.000+08:00

Sabi ng mga tiya kong mapamahiin, dapat sahurin ang unang ulan ng Mayo. Ipinaiinom ito sa amin upang kami raw ay lalong maging malusog. At kapag ipinaligo raw ito’y mananatiling makinis ang aming mga balat.

Noong maliit pa ako, Abril pa’y sabik na sabik na kami sa unang ulang iyon. At pagpatak nga nito’y nakadungaw kami ng mga pinsan kong singliit ko pa sa bintana samantalang sinasahod ito ng aming mga katulong sa balde, tabo, palangana. Hindi kami puwedeng magpaulan dahil baka raw kami magkasakit, lalo na akong kagagaling lang ang hika. Agawan na lamang kami sa unang inom, at unahan kami sa banyo para makapaligo.

Inggit na inggit ako sa mga kapitbahay naming nalililigo mismo sa ulan. Kapag malakas nga ito’y nagsasabon pa sila, nagtatampisaw, minsa’y kunwang naglalangoy pa sa mga lawa-lawaan sa kalsada. Wala akong magawa kundi gunigunihin na malaki na rin ako, walang-wala nang hika, at hindi na magkakasakit maghapon mang magbabad sa malakas na malakas na ulan.

Sine

2007-04-20T16:28:00.000+08:00

Malamang ay wala pa akong apat na taon noon. Buhat ako ni Itay at umakyat kami sa ikalawang palapag ng sinehan. Hinihintay na raw kami sa loob nina Inay at Ate.

Noon lamang ako nakapasok doon kaya mahigpit ang yakap ko kay Itay. Makipot ang pasilyong daanan ng hagdan, maliwanag na maliwanag. May naririnig akong usapan at musika, parang iyong mula sa radyo sa kuwarto ni Lola sa ibaba pag matutulog na kami sa itaas at gusto naming marinig ang pinakikinggan niya.

Nakarating kami sa harap ng kurtinang itim—mukhang napakakapal ito. Hinawi ito ni Itay at pumasok kami sa dilim. Paglingon ko’y nakita ko ang napakalaking kamay na tumitipa sa piano. Takot na takot ako. Humikbi ako’t lalong kumapit kay Itay. Naramdaman kong lumapit na si Inay, kinukuha ako. Hindi ako sumama. Umiyak ako nang malakas, at dali-dali akong inilabas ni Itay.

Ilang linggo pagkaraan noon, napapayag ako ni Inay na sumama sa kanya sa sinehan. Pagpasok nami’y maliwanag ang screen kaya hindi ako natakot. May mga batang naglalaro sa paaralan, kaya naaliw ako’t nanood, kalong ni Inay. Nakatulog ako ngunit biglang nagising nang makarinig ng mga sigaw. At nakita kong nagtatakbuhan sa screen ang maraming bata, palayo sa paaralan nilang nasusunog. Humiyaw din ako’t umiyak. Inalo ako ni Inay pero lalo akong umiyak, malakas na malakas. Kinarga niya ako’t inilabas, at nakita kong may mga taong nakatingin, at tumatawa, sa amin.

Mula noo’y hindi na ako napapayag na manood ng sine. Nakikinig na lamang ako sa mga kuwento nila, tulad ng umiyak nang umiyak ang pinsan ko sa malungkot na palabas, at nang tanungin nila kung bakit ay sinabing nawawala ang panyo niya. Kahit nang mag-Grade One ako’y hindi pa rin ako nanonood ng sine. Hindi ko inaamin sa mga kaklase ko pero kutob ko’y nahalata na nila—hindi kasi ako makasali sa kanilang kuwentuhan.Ewan ko kung bakit pero isang araw ay napa-oo ako ni Ate na manood ng sine, kasama ang iba naming pinsan. “Wedding Bells” ang pamagat, pelikulang Tagalog, at black and white pa. Masaya ito, at tawa kami nang tawa. Talagang nagustuhan ko nang husto!

At noon nagsimula ang pagkahumaling na kailanma’y hindi ko pinagsisihan.

Mahal na Araw

2007-04-10T10:10:00.000+08:00

Nakagisnan ko nang taun-taon, tuwing Mahal na Araw, pinanonood namin ng Ate ko sina Inay at Itay samantalang binibihisan nila ang aming Mater Dolorosa para maiprusisyon ito sa Biyernes Santo. Bunsong anak si Itay kaya siya ang nagmana ng gawaing ito.

Noong maliit pa ako'y maliit pa rin ang birhen. Kahoy ang katawan nito, at ni wala itong mga paa--sa ibaba ng baywang nito'y may mga piraso lamang ng kahoy na nagpapakambang ng palda. Pero ang ganda-ganda ng mukha nito, at ang pinu-pino ng mga daliri ng kamay na pinagdadaop. May mga luha itong kristal na inaalis ni Inay tuwing Sabado de Glorya dahil ito rin ang sasalubong kay Kristo sa madaling araw ng Pasko ng Pagkabuhay.

Noong nasa mataas na paaralan ako, nagpagawa si Itay ng mas malaking birhen, na may mga paa na rin. Hindi ko nagustuhan ang bagong mukha (na hindi na natatanggal ang mga luha) at mga kamay (na magkakasalikop na ang mga daliri), pero hindi na ako nagreklamo. Itinago ko na lamang ang lumang ulo at kamay at inilagay ang mga ito sa estante ng mga libro ko.

Nang magtapos na ako ng kolehiyo at nagtrabaho sa aming bayan, sinimulan na ni Itay na ilipat sa akin ang pagbibihis ng birhen--ako kasi ang bunso. Nang magkasakit siya't hindi na gaanong makakilos, ako na lamang ang nagbibihis nito; tinutulungan na lamang ako ni Inay. Noong magtrabho ang bunso kong pamangkin sa aming bayan, sinimulan kong itulong siya sa gawain. Ngunit nitong Enero'y nangibang-bayan na siya at malamang na hindi na umuwi.

Nitong Miyerkoles Santo ng umaga, pinanood ako ni Itay na bihisan ang aming birhen. Noong Biyernes Santo, naupo sina Itay at Inay sa harap ng aming bahay at hinintay ang prusisyon, may kandilang nakasindi sa mesita sa harap nila.

Sa Paligid ng Lawa

2007-03-27T10:17:00.000+08:00

Sa buong buhay ko'y nitong nakaraang Linggo lamang ako nakatakbo nang tuluy-tuloy sa paligid ng lawa sa aming bayan.

Noong maliit ako, ang kuwento'y taon-taong kumukuha ng buhay ang lawang iyon, kaya hindi kami puwedeng lumapit kahit sa pampang lamang nito. Noong mag-aral na ako, nalaman ko ang alamat nito--may mag-asawang nakatira sa lambak at may puno ng sampalok na napakatamis ng bunga; minsan may matandang humingi sa kanila ng sampalok at tinanggihan nila; isinumpa ng matanda na kapag nagdalang-tao ang babae at tumapak sa lupa, may mangyayaring malaking sakuna; di-naglao'y naglihi nga ang babae kaya hindi na siya lumabas ng bahay; minsa'y wala ang lalaki at naglaway ang babae sa matamis nilang sampalok; hindi siya nakatiis at bumaba siya ng bahay; pagtapak niya sa lupa, nagkabukal ng tubig na umapaw nang umapaw hanggang malubog ang buong lambak.

Nasa mababang paaralan na ako nang sementuhan ang daan palibot sa lawa; noon din naghulog mula sa helikopter ng mga tilapyang hihitik doon. Ilang taon din ngang may malaking-malaking balsa sa lawa na may restaurant--hinding-hindi kami kumain doon. Ngunit araw-araw, naglalakad si Itay, kasama ang kanyang mga kumpare, paligid sa lawat. Di-naglao'y isinama na rin niya kami nina Inay at Ate ko.

Noong nagdadalaga ang Ate ko, isinasama niya ako sa pamamasyal nilang magkakabarkada sa tabi ng lawa. Doon niya ako tinuruang manigarilyo. At paminsan-minsan, sakay kami ng kotseng lumiligid sa dagat, binibilang ang mga palakang sinasagasaan ng gulong.

Noong unang taon ko sa kolehiyo, tumigil akong mag-aral. Tuwing umaga noong taong iyon, naglalakad kami ni Inay sa paligid ng lawa. Kung anu-ano ang ikinukuwento niya sa akin--ang kabataan niyang puno ng hirap, ang panliligaw sa kanya ni Itay, ang pagpupundar nila ng aming kabuhayan. Mula nang bumalik ako sa kolehiyo, bihira na akong lumibot sa lawa--kapag may ipinapasyal na lamang na bisita, at halos palaging sakay sa kotse.

Ngayong tag-araw at hindi ako magtuturo, mas madalas na akong makakatakbo sa paligid ng lawa. Mag-isa man ako'y tiyak na marami akong makakapiling na alaala.

Takbo

2007-03-22T09:10:00.000+08:00

Ilang linggo na akong naglalakad, at tumatakbo nang kaunti, halos araw-araw. Noong una'y sa treadmill sa munting gym ng gusaling tinitirhan ko, pero nabagot ako doon kaya lumipat ako sa liwasang malapit lang. Tuwing hapon ako sa liwasan, at maraming ibang tao--mga naglalakad din at tumatakbo, at mga bata't tinedyer na naglalaro sa damuhan. Kaya medyo maingay at magulo.

Dahil naglangoy ako nang kaunti, at nasiyahan, sa dagat kamakailan, kahapo'y sinubok ko namang maglangoy sa swimming pool ng aking gusali. Ako lamang ang naroon; tahimik, maaliwalas. Pero iba nga talaga ang tubig-tabang: ayaw lumutang ng mga paa ko kaya bahagya na akong nakalangoy. Nagbabad na lamang ako nang ilang minuto. Ipinasya kong sa lupa na muna mag-ehersisyo.

Kaya kaninang umaga, bumangon ako nang madilim-dilim pa, at nang papasikat na ang araw ay nagpunta sa liwasan. Iilan pa ang tao kaya ginanahan ako. Pagkatapos mag-inat, lumakad ako nang mabilis at pagkaraa'y tumakbo na, nang mahinay. Napansin kong may ibang tumatakbo sa labas ng bakod ng liwasan, at sinundan ko sila. Natuklasan ko ang malawak na paradahan, na wala pa halos sasakyan, at may mga bata-bata pa ngunit malusog at madahon nang puno. At may iba ring naglalakad at tumatakbo.

Nagpatuloy akong tumakbo nang mahinay, paikut-ikot sa paradahan, at natuklasan kong dapat palang iangat nang mas mataas ang mga binti ko para pagtapak ko sa semento'y halos walang ingay. At nadama ko ang hanging dumadampi, hindi humahampas, sa aking balat--sinasalubong ko lamang ito, hindi sinasalungat. Naguniguni ko tuloy na nasa buhanginan ako sa tabing-dagat samantalang sumisikat ang araw sa kabilang ibayo. At sa kauna-unahang pagkakataon sa loob ng dalawampung taon, nakatakbo ako nang mahinay at tuluy-tuloy nang mahigit sa tatlumpung minuto. Tumigil ako at naglakad na lamang hindi dahil hirap na ako kundi dahil kailangan ko nang mag-inat para makauwi't maghanda sa pagpasok sa unibersidad.

Bukas, mas aagahan ko ang pagbangon.

Pag-aalay

2007-03-20T08:35:00.000+08:00

Dahil nag-aral at nagtuturo ako sa unibersidad na Katoliko, at marami na akong naging estudyante na ngayo'y pari na, hindi ko mapigilan ang luha ko tuwing maririnig ko ang awit na "Pari Magpakailanman." Hindi dahil gusto kong magpari, kundi dahil hangang-hanga ako sa mga taong nakakapag-alay ng buong buhay nila sa Diyos, sa ibang tao, sa mahahalagang simulain. Madalas kasi'y hindi ko matiyak kung talagang may pinag-aalayan ako ng buhay ko.

Kanina, sa hintayan ng tren, nakatabi ko ang isang estudyanteng nakasalampak sa sahig, tahimik na nagbabasa ng libro. Sinilip ko kung ano ang binabasa niya. "On His Blindness." Ang tagal niyang binabasa ito. Kailangan kaya niya ng tulong, naisip ko. Pero ni hindi ko siya kilala. Lumipat siya ng pahina. "Stopping By Woods On A Snowy Evening" naman ang binasa niya, matagal rin. Natukso akong tanungin siya, "Kailangan mo ng tulong?" Pero dumating na ang tren at nagkahiwalay na kami sa loob.

Paulit-ulit ko nang naituro ang mga tulang iyon; saulado ko nga ang "Stopping By Woods...". Dapat ay tinulungan ko siya. Isip-guro talaga ako, naisip ko't napangiti ako. Ito na nga kaya talaga ang pinag-aalayan ko ng buhay ko? At lalo akong nagsisi na hindi ko inalok ng tulong ang estudyanteng sa tingin ko'y hirap na hirap maunawaan ang mga tulang iyon.

Ngunit naisip ko rin, gaano ako katiyak na kailangan niya ako? Makakatulong ba talaga ako kung ituro ko sa kanya kung paano ko nauunawaan ang mga tulang iyon? Makakabuti ba sa kanya kung hindi ko siya nahayaang makipagbuno nang mag-isa?

At luminaw na naman sa akin ang matagal ko nang namalayan, ngunit madalas makaligtaan: sa pag-aalay ng sarili sa iba, dapat matantiya kung kailan mag-aalok ng sarili, at kung kailan hahayaan silang magsarili.

Usapan

2007-03-19T17:23:00.000+08:00

Halos tatlong oras kaming nag-usap ni T tungkol sa kanyang mga pagdo-double major. At naikuwento rin niya sa akin ang tungkol sa kanyang mga sakit. Noong bata raw siya'y sinabi ng doktor na bi-polar siya. Ilang taon na ang nakakaraan, nadiskrube namang may glaucoma siya. At nitong nakaraang taon, isang semestre siyang hindi nakapasok dahil may malubhang kapansanan ang kanyang kalamnan--patuloy siyang umiinom ng gamot para maibsan ang sakit. Kaya nga raw mainitin ang ulo niya at di-miminsang sinuntok niya ang dinding sa galit. Nitong nakaraang linggo, habang nasa klase siya, namanhid ang kaliwang hita, binti at paa niya, at medyo natagalan bago siya nakatayo at nakalakad.

Nitong nakalipas na dalawang buwan daw ay hinihintay na lamang niyang mamatay. Pero naisip din niya na mas mabuting patuloy na mabuhay samantalang naghihintay--kaya nga inasikaso namin ang kanyang mga kukuning kurso sa susunod na apat na taon. Tumatawa pa nga siya samantalang nag-uusap kami. Mukha siyang punung-puno ng pag-asa, lalo na nang ikuwento niya ang dalagang kasa-kasama niyang lumabas-labas. Sabi ko nga sa kanya'y hanga ako sa kanyang sigla't saya, sa kabila ng lahat.

Makikipag-usap daw siya sa isang guro niyang sikologo--alam daw niyang kailangan niya ito kahit sabi ng mga magulang niya'y hindi. Pakiramdam nga niya'y hindi sapat ang pagkalinga at pagtingin sa kanya ng kanyang mga magulang. Sabi ko, "Tama, makipag-usap ka nga sa guro mong counselor." At idinagdag ko, "Alam mong puwede mo rin akong kausapin kung kailangan mo." Sabi niya, "Kaya nga ako narito."

Isinama ko siya sa pagdiriwang ng kaarawan ng presidente ng unibersidad. Nakita siya doon ng isa niyang guro, at sinabi nito sa kanya, "Ang galing ng huling sanaysay mo. Ang galing mo talagang magsulat." Bumaling ito sa akin at ang wika, "Siya ang pinakamagaling na estudyante sa kurso niya." Gulat na gulat, at tuwang-tuwa, si T.

Bago kami umalis sa pagtitipon ay nakita ko ang kakilalang kamamatay lamang ang anak. Nakiramay ako, at pagkaraa'y ikinuwento ko kay T na biglaan ang pagkamatay na iyon; ni walang sakit ang sumakabilang-buhay. "Anumang oras," sabi ko sa kanya, "Puwedeng mamatay ang sinuman, kaya ang mahalaga'y mabuhay nang mabuti habang nabubuhay pa. Tulad ng ginagawa mo." Ngumiti siya't tumango. Pagkaraa'y winika niya, "Ito na yata ang isa sa pinakamagandang araw ng buhay ko." At pumunta kami sa kapilya para magpasalamat.

Apat na Araw

2007-03-13T09:18:00.000+08:00

Hiniling naming mahigit-nang-tatlumpu't-limang-taong magkakaibigan na bigyan kami ng recollection ng pari at guro, na ganoong katagal na rin naming kaibigan, sa bayang presidente siya ng isang unibersidad. Kaya nitong Biyernes, lumipad kami paparoon.

Sa resort sa bundok kami tumuloy, nahapunan, nagkasiyahan at natulog. Kinabukasan, pagkatapos maglakad sa paligid at mag-almusal, umupo kami, nagbasa ng salmo, nakinig sa kaibigan naming pari, at nagpahayag ng pasasalamat sa mga biyayang natamo namin. Pagkaraan ng isa't kalahating oras ay nananghalian kami't namasyal sa kabundukan.

Kinahapuna'y nasa lunsod na kami, sa isang magarang hotel. May kamangha-manghang tanawin ng lunsod at dagat ang kuwartong tinuluyan ko, at libre ang merienda, cocktails, at almusal. Nang gabing iyo'y naghapunan kami sa tabi ng dagat, at nagkantahan sa bahay ng isang kaibigan. Kinabukasa'y naglakad at tumakbo ako sa mga kalsada sa paligid ng hotel.

Pagkaraa'y nagbangka kami tungo sa dalampasigang puti ang buhangin, at naglangoy nagpaaraw sa malinaw at bughaw na dagat. Tinuruan pa naming lumutang nang nakahiga ang labindalawang-taong anak ng isang kaibigan--laking tuwa ko nang nanatili siyang nakalutang pagkaalis ko ng daliri ko sa kanyang likod. Sa hapunan noong gabing iyon at sa almusal kinabukasan, nakatagpo ko't nakakuwentuhan ang ilang kaibigang matagal ko ring hindi nakita.

Sa eroplano pauwi--mag-isa na lamang ako dahil nauna na ang ilan at nagpaiwan pa ang iba--naisip ko: ang saya, ang sarap, pero ang bilis natapos ng lahat. Tanong ko: saan napunta ang apat na araw na dagling lumipas? At mabilis na dumating ang sagot: sa pananariwa ng pagkakaibigan at pagmamahalan; sa patuloy na pananalig na bawat sandali'y may dulot na biyaya.

Kulay

2007-03-05T14:00:00.000+08:00

Nitong Sabado nang umaga, ipinakilala sa akin ng isang kaibigan ang nakababata nitong kapatid. Ang sabi niya, "Nagkikita na tayo dati." Sa unibersidad daw. Pero hindi ko maalala kung kailan. Kaya pinagtingnan ko siya nang mabuti hanggang may waring kumislap sa gunita ko. At tinanong ko siya, "Nagkukulay ka ba dati ng buhok?"

Noon kasing nakatira pa ako malapit sa unibersidad, may lagi akong nakikitang estudyante, paglalakad ko sa umaga, na madalas magbago ng kulay at ayos ng buhok--minsa'y mahaba't asul, minsa'y maikli't rosas, minsa'y may mas mahabang berde sa gitna ng itim. Hangang-hanga ako sa kanya. Noong kasing-bata niya kasi ako'y hanggang balikat ang kulot at manipis ko nang buhok, pero kailanma'y hindi ko ito napakulayan--hindi ko naguniguning magagawa ko iyon. Pero hindi ko nakausap ang estudyanteng iyon--hindi ko nasabi sa kanyang naiinggit ako sa kanya dahil halos wala na akong buhok na makukulayan.

Ngumiti at tumango nga itong bagong kakilala ko. Tuwang-tuwa ako kasi sa wakas ay nakausap ko na siya. Sabi niya'y pumupunta pa siya sa parlor para magpakulay, at mahapdi raw ito. Sinabi kong hangang-hanga, at inggit na inggit, ako sa kanya. At itinanong ko kung bakit nga ba siya palit siya nang palit ng kulay at ayos ng buhok. "Kasi alam kong pag nagtatrabaho na ako'y hindi ko na puwedeng gawin," sabi niya, "kaya nga noong tanggapin ko nga ang diploma ko'y pulang-pula ang buhok ko."

Ngayo'y itim na lamang ito. Ngunit may pinapapalitan pa rin siya ng kulay buwan-buwan: ang manipis na lastiko ng braces ng ngipin niya. Kitang-kita nga naman ito tuwing ngumingiti siya. At palagi siyang nakangiti.

Labing-tatlong Taon

2007-02-26T15:51:00.000+08:00

Labing-tatlong taon na pala sana ang inaanak kong si M noong nakaraang linggo, kung buhay pa siya.

Ipinanganak siyang may butas ang puso kaya kahit masayahin siya't mapaglaro, madali siyang mapagod. Bago siya mag-tatlong taon ay inopera ang kanyang puso para ihanda sa mas maselang operasyon na magtatagpi sa butas. Mas sumigla siya pagkatapos ng unang operasyong ito. Lalo siyang lumambing. Kapag kinakarga ko siya'y niyayakap niya ako nang mahigpit. Sabi ng lahat, ako ang paborito niyang ninong.

Noong apat na taon siya'y inopera nga siyang muli. Nasa kuwarto niya ako sa ospital isang araw bago iyon--nagbabasa pa siya't nag-aaral ng matematikang Kumon. Masaya siya't tulad ng dati'y matamis ang ngiti.

Kinabukasan, naroon din ako ng dadalhin na siya sa operating room. Buhat siya ng ina niya, na noo'y nagdadalang-tao, at nakapaligid kami ng ama niya, lolo, mga lola, at ibang kamag-anak at kaibigan sa kanila samantalang naglalakad. "Mommy, hindi ka aalis?" tanong ni Miguel, "Narito ka pa rin pagkagising ko?" Nang saksakan siya ng pampatulog, kaagad siyang nahimbing. Noon lamang tumulo ng luha ng ina niya. At ng sa amin.

Pagkaraan ng operasyon ay nagising nga si M. Kumukuyakoy pa raw ang paa nang silipin ng isa niyang tiya. Ngunit pagkaraan ng isang araw ay nawalan siya ng malay. Halos tatlong linggo siyang ganoon, at halos araw-araw akong nasa ospital. Minsa'y doon na ako natutulog. At isang gabi, pinuntahan ko siya sa intensive care unit. Hindi ko alam kung paano ako nakatagal sa pagtingin sa kanya--humihinga na lamang dahil sa makina.

Nasa ospital din ako nang sumakabilang-buhay si Miguel. Hindi na yata ako nakaiyak. Kaagad kasi kaming pumunta ng mga magulang niya sa punerarya para pumili ng ataol. At nang dalhin si M mula sa ospital patungong morge, kasama ako ng tiyo niyang doktor sa van. Halos kalahating oras na nasa harap namin ang inaanak ko, nakabalot sa kumot na puti.

Magdamag ako sa morge, at binantayan naming linisin at bihisan ang aking inaanak. Halos hindi na ako umalis sa kanyang burol. At nang ihatid namin siya sa kanyang libingan, at nagpalipad kami ng mga lobong may mga nakakabit na kartong dinosaur--mga paborito niya, nang may malaro siya sa langit--pinakawalan ko na rin ang aking mga luha.

Ngayo'y may mga silid-laruan sa ilang ospital na nakapangalan kay M. At ang ina niya'y patuloy na tumutulong sa ibang mga naulila ng anak, o ng maging sinuman, na maibsan ang kanilang pangungulila.

Naniniwala akong nakikita ako ni M ngayon. Nakangiti siya't nais maglambing, nais yakapin ako nang mahigpit.

Payaso

2007-02-20T08:41:00.000+08:00

Dati'y nangongolekta ako ng mga payaso. Binili ko ang ilan sa kung saan-saan ako napadpad, ngunit ang marami'y bigay ng mga kaibigan sa sari-saring okasyon. Nakasabit ang mga ito sa dinding ng kuwartong tinuluyan ko nang mahigit na walong taon sa unibersidad.

Minsan nga, samantalang tinutulungan ako ng ilang kaibigan na mag-empake ng lahat ng gamit ko sa kuwartong iyon--para iuwi sa aking unang tahanan dahil mangingiibang-bayan ako't hindi tiyak kung kailan ako makakauwi--hiniling ng isa sa kanila na magkuwento ako tungkol sa mga payaso bago namin ilagay sa malaking kahon. Nagkuwento nga ako, at di-naglao'y nag-iiyakan na kami.

Matagal ding nanatili sa dalawang malaking kahon ang mahigit sa isandaang payaso ko, kahit iisang taon naman ako sa ibang bansa. Ngayo'y nasa estante na ang mga ito, sa kuwartong hindi ko na tinutulugan sa una kong tahanan. Umuuwi ako doon halos linggu-linggo ngunit bihira ko nang makita ang mga payaso. Minsan, nang wala akong ibang magawa, sinubok kong gunitain kung saan, kailan, at paano ko binili o natanggap ang bawat isa. Nalungkot ako dahil may ilang hindi ko na maalala ang pinagmulan. Isang araw, babalikan ko ang mga ito, at pipiliting alalahanin kung saan nanggaling.

May kaibigan pa ring nagbibigay sa akin ng payaso--madalas dahil matagal na kaming hindi nagkakausap at hindi nila alam na hindi na ako nangongolekta. Ngunit minsa'y mula ito sa kaibigang kilalang-kilala ako't mahal na mahal, at alam kung gaano ako kasentimental.

Pagsinta

2007-02-16T08:20:00.000+08:00

Umagang-umaga’y dinalaw ako sa opisina ng kaibigang matagal nang may problema sa kanyang kasintahan. Nang kumustahin ko siya, ang tanging sagot niya’y, “Ganoon pa rin.” At nagkuwento na lamang siya tungkol sa sinusulat niyang nobela. Hindi na ako nag-usisa pa.

Bago magtanghali’y kinuwentuhan naman ako ng isang walumpu't limang taong biyuda na noong singkuwenta’y dos siya, iniwan niya ang asawang nakiapid sa hipag nito, at pinagbuhatan pa siya ng kamay, at ang walo nilang anak upang mangibang-bayan, mag-aral na muli, at magtrabaho sa labas ng bahay sa kauna-unahang pagkakataon. Nagretiro lamang siya’t umuwi noong walumpung taon na siya upang alagaan ang anak niyang may malubhang sakit. Nag-aral siyang magpinta at nakalikha ng tatlong daang larawan, ngunit hindi na siya nakapagpintang muli mula nang yumao ang anak. Ngayo’y nagsusulat siya ng mga tula upang mabawasan ang pangungulila.

Nagsimba ako pagkatapos noon, at nakinig sa pagbabahagi ng matalik kong kaibigang madre tungkol sa kanyang bokasyon. Sabi niya, ang bukal at hantungan ng lahat ay pag-ibig: kapana-panabik, nakakalito, nakababagabag, nagpagpasaya, nagbibiyaya ng wagas na ligaya. Mangyari pa’y napaluha ako sa harap ng ganoong katapatan.

Kinagabihan, nang mag-isa na ako sa aking tahanan, tumawag ang isang kaibigang matagal-tagal ko nang hindi nakakausap. Itinanong niya kung nabalitaan ko nang nagkahiwalay na silang mag-asawa. Hindi pa, sagot ko, at hindi ko na sinabing may nagbulong na sa akin noon na may malaki silang problema. Idinagdag ko na lamang na nananatili akong narito para sa kanila, anuman ang maari kong maitulong.

Mamayang gabi, manonood ako ng dula sa isang mataas na paaralan ng mga dalagita. Bibigyan kasi ako ng tatlong libreng tiket ng isang madreng kung nakilala ko noong nagbibinata ako’y malamang na inasam kong maging kasintahan. Isasama ko ang estudyante kong magpapari na malapit na sanang ikasal nang pumasok sa kapisanan, at ang inaanak kong binatilyo na tiyak na matutuwang makipagniig sa mga dalagita.

Tahimik ang inaanak kong ito, mahusay na musikero, karinyoso. Minsan, kapag ngumingiti siya’y naguguniguni ko ang mga babaeng mapaliligaya, at maari ring mapaluha, niya. Minsan naman, kinukutuban akong magpapari siya. Dalangin ko, mangyari pa, na kapag nakatagpo na niya ang sisintahin, maging tunay at tapat siyang mangingibig.

Biyahe

2007-02-14T12:47:00.000+08:00

Kahapon, sumakay ako sa tren isang oras bago ang tagpuan namin ng isang kaibigan sa mall na iilang minuto ang layo. Maglalakad-lakad na lang ako doon para mag-aksaya ng oras, naisip ko. Ngunit nang malapit na ang tren sa mall, natukso akong hindi muna bumaba at tumuloy hanggang sa huling hantungan, pitong hinto at mga kalahating oras pa ang layo. Lilipat na lamang ako doon sa treng pabalik--ni hindi ko kailangang magdagdag ng bayad. At matagal na rin akong hindi nakakapagbiyahe sa landas na iyon.

At hindi nga ako bumaba sa mall. Nang muling umandar ang tren, dumungaw na lamang ako sa bintana at pinagmasdan ang nadadaanan. Waring noon ko lamang unang nakita ang mga tanawing kilalang-kilala ko na. At nang palapit na kami sa lumang bahagi ng lunsod, tumayo ako nang makita nang mas mabuti ang mga lumang gusali. Nasilip ko ang maliliit na kuwartong tabi-tabi ang mga kama, pabrikang hile-hilera ang mga mananahi ng kung anu-ano, mga estudyanteng nagsisiksikan sa silid-aralan. Tumingin din ako sa ibaba at pinanood ang mga kalsadang puno ng dyip at traysikel. Maraming tao ang nagmamadali, nag-uunahan. At may ilang wari'y hindi alam kung saan pupunta.

Naalala ko tuloy na noong nasa mataas na paaralan ako, laking ligaya para sa amin ng kaklase ko't pinsan ang mapapunta sa malaking lunsod para asikasuhin ang paglilimbag ng magasin ng munti naming paaralan. Minamadali namin ang gawain sa limbagan, at naglalagalag kami. Kumakain kami sa mumurahing restawran, naghahanap ng mga bagong-labas na libro, nanonood ng sine, naglalakad-lakad kung saan-saan. Minsan, napadpad kami sa tabi ng dagat at pagdaan namin sa harap ng ilang tambay na nag-iinuman, nakikilan kami ng pera--hindi tuloy kami nakapanood ng sine.

Nang pabalik na ako, dumami na ang mga kasakay ko sa tren. Tumayo ako sa tabi ng pinto, dumungaw sa salamin. At ginuniguni kong bukas pa rin ang pinto kahit umaandar na ang tren, nakatayo ako sa gilid ngunit hindi natatakot mahulog, pinapaspas ng malamig na hangin ang mukha ko, at hindi ko alam kung hanggang saan at hanggang kailan ako magbibiyahe.

Pagtula

2007-02-13T14:18:00.000+08:00

Kaninang umaga, nagsalita ako tungkol sa aking pagtula at pagtuturo ng pagtula sa ilang mag-aaral at guro ng unibersidad. Pinaupo ko, sa magkabilang tabi ko, sa harap ng madla, ang labimpitong estudyante ko sa pagtula. Sila kasi ang tunay na tampok sa programang iyon. Ninenerbiyos ang ilan sa kanila, at ang ila'y mukhang naroon lamang dahil natatakot sa akin--kunwari na lamang ay hindi ko iyon napansin.

Matapos kong ikuwento kung paano ako tumutula at nagtuturo ng pagtula, binasa ko ang mga puna at pansin ng mga estudyante ko sa mga tulang isinulat ko sa klase, kasabay nila. Pagkaraa'y isa-isang nagbasa ng kanilang tula ang aking mga estudyante. Samantalang nagbabasa sila'y umaapaw ang aking galak, dahil kitang-kita ko na nasisiyahan din sila.

Pagkatapos ng programa, ilan sa kanila ang nagsabi, "Sir, sana mas marami pa tayong poetry readings." Siyempre, lalo akong natuwa.

Nobela

2007-02-12T11:48:00.000+08:00

Binabasa kong muli ngayon ang Dogeaters na una kong binasa sa Manhattan noong 1991. Gustung-gusto ko ito noon at hindi ako makatigil sa pagbuklat nito saanman ako mapadpad. Inakala kong dahil lamang hinahanap-hanap ko ang Pilipinas at masarap "umuwi" samantalang nakasakay sa siksikang subway train at nakakatakas sa ginaw ng Enero.

Kaninang umaga, tuloy pa rin ang basa ko kahit paparating na ang treng sasakyan ko papasok. Ang sama nga ng loob ko dahil punung-puno na naman ang tren at hindi ako makapagbasa. Nang bumaba nga ako'y gusto ko sanang magbasang muli habang naglalakad. Parang mas kapana-panabik ang nobela ngayong narito ako, lalo na't malapit na ang malaking sirko ng pambansang halalan.

Tatalakayin namin sa klase ang nobela sa isang linggo. Mangyari pa'y nananabik akong malaman kung ano ang tingin ng mga estudyante ko dito. Malamang na marami silang hindi alam sa mga tunay na tao at pangyayaring tinutukoy sa nobela--sana'y interesado silang maliwanagan tungkol sa mga ito. Sana nga, sana.

Siksikan

2007-02-07T08:03:00.000+08:00

Kahapon ng umaga bago ako umalis ng bahay, nakita ko sa TV na may sunog sa isang mall na malapit sa riles ng treng sinasakyan ko araw-araw. Gitgitan ang mga sasakyan sa kalsada kaya inasahan ko nang mas marami ang sasakay sa tren.

At ganoon nga. Siksikan kami, dikit-dikit. Ni hindi ko maitaas ang kamay ko para makapagbasa ng nobelang ni hindi ko rin naman mahugot sa bag ko. Sa dami ng taong tumatabing sa mga bintana, hindi ko masilip ang mall na nasusunog nang dumaan kami sa harap nito.

Halos walang nag-uusap sa tren. Wala maging ang palaging malakas na tugtugin mula sa mga speaker. Karaniwa'y kinaiinisan ko ang tunog na iyon. Ngunit nang umagang iyon, hinanap-hanap ko.

Pamplona

2007-02-03T11:20:00.000+08:00

Ugali kong ilagay sa huling pahina ng bawat aklat ko kung kailan ko ito binili. Kanina, samantalang binabasa ko sa bus pauwi kina Inay at Itay ang nobelang Paris ang tagpuan, nakita kong mahigit na tatlumpu’t limang taon na ang tanda nito.

Ilang ulit ko na itong nabasa. Kaya alam kong malapit-lapit nang pumunta sa Pamplona ang mga tauhan nito. At, siyempre, sa bus kanina, nagunita ko ang ilang araw ko sa Pamplona, dalawampung taon na ang nakakaraan.

May ilang kaibigang Pilipino akong dinalaw doon, ngunit mas marami akong oras na walang kasama. Tumuloy ako sa pension sa itaas ng isang restawran kaya amoy ng kung anong piniprito ang naghehele at gumigising sa akin.

Noong unang gabi ko sa bayang iyon, naglakad ako nang malayo at kumain sa isang maliit na restawran na halos walang ibang tao. Nagulat ako nang kaagad akong binigyan ng isang bukas na bote ng alak. Hindi ko na maalala kung ano ang kinain ko, pero tandang-tanda ko ang napakasarap na pakiramdam ng pagkalango paglakad ko pauwi.

Isang tanghali nama’y kumain ako sa Cafe Bar Iruna, dahil paborito raw ito ni Hemingway, na noo’y paborito kong nobelista. Maaga pa yata nang dumating ako dahil walang ibang tao sa malaki’t bahagyang marangyang bulwagan kundi ang ale sa mesang kaharap ko. Ganadung-ganado siya sa pagkain, at sarap na sarap naman ako sa panonood sa kanya.

Nang hapong iyon, pumunta ako sa tanyag na stadium ng mga toro. Pagkaraa’y umupo lang ako sa plasa, sa gitna ng maraming tao—matatanda, dalaga’t binata, dalagita’t binatilyo, mga musmos. Sasandali pa ako doon nang tumunog ang kampana ng simbahan, at nagtipun-tipon ang karamihan sa kanila. Nagsayaw sila, magkakatugma ang galaw! Gulat na gulat ako, at nangawit ang panga ko sa lapad at tagal ng aking ngiti.

Kinagabiha’y nanood ako ng dula sa Kastila—komedya tungkol sa isang babaeng lumilipas na ang ganda. Katiting na katiting ang naunawaan ko, ngunit nakitawa ako paminsan-minsan sa hindi gaano karaming nanonood. Kakaunti rin ang tao sa malaki’t madilim na simbahan nang dumalo ako sa Misa kinabukasan.

Samantalang naglalakad ako mula sa simbahan, tumigil ang kasalubong kong matandang lalaki, hinawakan ang kaliwang balikat ko, at tinanong ako, “Eres Chino?” Nang sabihin kong, “No, soy Filipino,” tumango lamang siya’t ngumiti bago nagpatuloy maglakad palayo sa akin.

Nangongolekta pa ako ng mga manikang payaso noon, at sa isang tindahang nadaanan ko, nasulyapan ko ang isang sa tingin ko’y garing ang mukha. Pumasok ako’t nang malaman kong kaya ko ang presyo nito, kaagad kong binili. At mangyari pa’y nang iabot ito sa akin, nakita kong plastik lamang naman ang mukha nito. Hanggang ngayo’y kapiling pa rin ito ng marami ko pang ibang payasong nakahilera sa ilang gradas ng estante dito sa tahanan nina Inay at Itay.

Kutob ko’y balang araw, makakabalik ako sa Pamplona. Kung paano at kailan ay guguni-gunihin ko pa.

Tahanan Kung Saan

2007-02-02T11:13:00.000+08:00

Kaninang umaga sa mga estasyon at tren, nagbasa ako ng nobelang sa Paris ang tagpuan. Mangyari pa'y lumipad ang isip, at puso, ko.

Pitong oras kasi akong nasa Paris mahigit na isang taon na ang nakararaan. Bago noo'y dalawang linggo akong nasa Berlin para sa isang international literature seminar--nagbasa ako ng mga tula ko sa ilang programa, nakinig at nanood sa ibang manunulat, nakipagkilala't nakipagkaibigan, naglagalag at nagliwaliw. Pagkatapos, dumalaw ako nang sampung araw sa kaibigan kong mag-asawa (na Belgian at Kastila) at dalawa nilang anak sa Brussels. Matagal ko na silang kaibigan; nagkasama na kami sa London, Paris, Maynila, at maging sa bayan kong sinilangan. At kaagad kaming nagkasundo ng dalawang bata kahit hindi sila marunong mag-Ingles.

Isang araw nga'y nag-tren ako patungong Paris. Pangatlong punta ko na iyon sa Paris at limitado ang pera ko kaya naglakad na lamang ako nang naglakad. Pitong oras. Mula sa estasyon ng tren na binabaan ko, papuntang Palace of Fine Arts, sa baybay ng Seine papuntang Eifel Tower, pagkatapos ay sa Arc de Triomphe, hanggang sa Notre Dame, sa Pont St. Michel at sa Latin Quarter, at pabalik sa estasyon ng tren na sinakyan ko pauwi sa Brussels. Oo, pauwi dahil sa iilang araw ay tahanan na ang pakiramdam ko sa bahay ng mga kaibigan ko doon. Pagdating ko nga mula sa Paris ay tumakbong palabas ng silid nila ang dalawang bata dahil narinig ang boses ko. Sabi ng ina nila'y maghapon akong hinahanap--ayaw na raw ng mga itong umalis akong muli.

Nang bumaba ako ng tren kaninang umaga at naglakad patungong unibersidad, hindi ko pa talaga mawari kung nasaan ang puso ko.

Kaya

2007-01-31T17:20:00.000+08:00

Noong kalilipat ko pa lamang sa bago kong tahanan, anim na buwan na ang nakakaraan, ilang umagang sunud-sunod kong nakita sa isang tindahan ang matandang babaeng laging naka-itim, mukhang nakapantrabaho, at kumakain nang mag-isa. Pagkaraan ng mga dalawang linggo, hindi ko na siya nakita, at nang lumao'y inasahan kong retirado na siya't nakatira sa tabing-dagat, may kasama nang mag-almusal.

Nitong linggong ito, dalawang umaga ko na siyang nakikita, nakaayos pa ring pantrabaho, ngunit hindi na itim ang suot, abuhin na. Mag-isa pa rin siyang kumakain sa tindahang iyon, ngunit parang nahihiwatigan ko sa bukas ng kanyang mukha na may hinihintay siya. Lagi naman akong nagmamadali papasok sa trabaho kaya hindi ako makahinto para bantayan kung totoo nga ang hinala ko.

Minsa'y naiisip ko, "Ano kaya kung huminto nga ako't kumain din sa tindahang iyon, para lamang hintayin kung may tatagpo nga sa kanya?"

Mayroon nga rin akong ilang nakakasalubong sa paglalakad, at sa paghihintay at pagsakay ng tren, tuwing umaga na natatandaan ko na ang mga mukha. Minsan nga'y natutukso akong ngumiti sa kanila.

Marahil nga'y maraming hiwagang naghihintay lamang na sandali akong huminto, at mangahas.

Pagpili

2007-01-29T09:45:00.000+08:00

Kamakalawa'y maghapon akong nakipag-usap sa mga estudyante tungkol sa mga subject na kukunin nila sa susunod na semestre. Laan ko'y sampung minuto sa bawat isa, ngunit may ilang lumampas dito dahil napag-usapan na rin namin ang nais nilang gawin pagkatapos nilang magkolehiyo.

Ang isa nga'y halos dalawampung minuto kong kausap. Ano raw ang mga subject na makakatulong sa kanyang maghanda para maging pulitiko? Pagkatapos naming pag-usapan ito, itinanong ko sa kanya kung bakit niya gustong magpulitiko. Ito raw kasi ang gusto ng ama niya, na konggresista ngayon. Sa darating na eleksiyon nga raw, tatakbo ang ina niya para palitan ang ama niyang ikasiyam na taon na sa posisyon. Mukha namang hindi napipilitan ang estudyanteng ito sa pagbabalak na maging pulitiko; nakangiti siya samantalang nag-uusap kami. Pero nalungkot ako para sa kanya. Ako kasi'y hinayaan ng mga magulang ko na pumili ng pag-aaralan ko, at ng gagawin ko pagkatapos noon.

Pagkaraa'y matagal ko ring kausap ang isa pang estudyante. Hindi naman niya malaman kung mananatili siya sa kurso niya ngayon o lilipat sa iba. Itinanong ko kung ano ang gusto niyang gawin pagkatapos ng kolehiyo, at ang sagot niya'y hindi nga niya alam. "Nakausap mo na ba ang mga magulang mo tungkol dito?" tanong ko. "Sabi nila, ako ang dapat magpasya," sagot niya kaagad, nakangiti rin. Natuwa ako para sa kanya at umasa--sana'y tulad kong nag-apuhap at ilang ulit na nagkamali, matagpuan din niya ang kurso, at trabahong, makapagpapaligaya sa kanya.

Kaarawan

2007-01-23T09:12:00.000+08:00

Kahapo'y nag-91 si Inay. Dahil sa dami ng trabaho ko, nalimutan kong kaarawan niya nang tawagan ko siya. Ipinaalala pa niya sa akin.

Nitong nakaraang Biyernes ng gabi, naghapunan kami sa bahay para ipagdiwang ang kaarawan niya at magpaalam sa bunso kong pamangkin na lilipad na tungo sa Amerika kinabukasan. Ayaw na ni Inay na magsalu-salo sa mismong kaarawan niya--malulungkot lamang daw siya dahil kulang na kami. Masaya nga kami nitong Biyernes. Pinatawa kaming lahat ni Itay nang sabihin niyang sasama siya sa Amerika. Sandaling umiyak si Inay pero idiniin niyang masaya rin siya para sa aking pamangkin.

Nitong Sabado ng umaga ay sumama ako sa mga magulang niya't nakatatandang kapatid paghahatid sa airport. Mangyari pa, may iyakan. Umiiyak pa rin nga ang kapatid niya nang paalis na kami sa airport. Malungkot na malungkot ako, kahit alam kong ang paglisang ito, at ang bagong buhay sa ibang bansa, ang matagal ng inaasam-asam ng aking pamangkin.

Kahapon, pagkatawag ko kay Inay, maghapon akong nakipag-usap sa mga estudyante tungkol sa mga kursong kukunin nila sa mga darating na semestre. Magulong trabaho ito, at nagulat ako na hindi ako nataranta--ang bait ko pa nga sa kanila. Tingin ko tuloy talagang ihihanda ako para sa simula ng pag-aaral ko ng Taichi kinahapunan.

Mahigit sa dalawampung kapwa guro ang kasama ko sa leksiyon. Ipinaliwanag muna sa amin ang mga prinsipyo at pamamaraan ng Taichi, kaya matamang-matama kaming sumunod nang turuan na kami. Pagkaraan ng isa't kalahating oras, naglakad ako papuntang estasyon ng tren nang masiglang-masigla, sabik na sabik sa kung anong hindi ko matukoy.

Ganoon pa rin ako pagdating ko sa aking tahanan. At pagkahapunan ko'y inensayo ko pa ang natutunan ko. Pagkaraan, samantalang nanonood ako ng TV, ka-text ko ang kapatid ko--ikinukuwento niya kung gaano kasaya ang pamangkin ko sa Amerika. Sinabi rin niyang dinalaw nila ng panganay niya sina Inay at Itay nang hapong iyon.

Nagdasal ako nang taimtim bago matulog. At kaninang umaga'y masigla rin akong nagbiyahe papasok sa trabaho. Hanggang ngayo'y nanabik pa rin ako, sa kung ano'y hindi ko pa rin mapiho.

Mag-isa

2007-01-22T15:21:00.000+08:00

Nitong mga nakaraang araw, damang-dama kong mag-isa ako. Palagay ko'y dahil din marami akong nakasama nitong bakasyon at halos sabay-sabay silang umalis nang magsimula nang muli ang klase. At dahil malungkot ako, minsa'y nawawalan ako ng ganang pumasok at magturo.

Nitong nakaraang Huwebes, sandali akong nag-atubiling pumasok dahil pakiramdam ko'y hindi ako handa para sa klase ko sa pagsulat ng tula. Ngunit, siyempre, pumasok ako. At dahil maganda ang mga tulang tinalakay namin, at masigasig sa pakikilahok ang aking mga estudyante, ginanahan ako nang todo. Ang ganda ng takbo ng klase. At nagkuwento pa ako ng kung anu-ano.

Nitong Sabado naman, nananghalian kami ng dati kong estudyante. Nagkuwento siya tungkol sa kanyang trabaho, at sa kung anu-ano pang nangyayari sa kanya ngayon. Kinagabihan nama'y nagsimba kami ng isa pang dating estudyante, naghapunan, at nagkuwentuhan din. Nanood pa kami ng sine pagkatapos. Kahapon, nananghalian akong kasama ang ilang pinsan, at bago magdapit-hapon ay dinalaw ako ng mga kaibigang bagong kasal.

Maligaya ako siyempre nang makasama ko silang lahat. Ngayong mag-isa akong muli ay nalulungkot na naman ako. Ngunit ayon nga sa naitanong na sa akin ng marami: sino bang nagsabi na kailangang lagi kang maligaya?

Pistang Bayan

2007-01-15T13:27:00.000+08:00

Pista ngayon sa bayan kong sinilangan.

Noong nasa unang taon ako ng mataas na paaralan, apatnapung taon na ang nakakaraan, naniwala kaming magkakaklase sa guro naming pari na walang kahulugan ang nakagawian naming pagdiriwang ng pista kundi pagyayabangan sa paghahanda at, para sa marami, pagkabaon pa sa utang dahil nga sa kayabangang ito. Hindi na raw ito pagpaparangal sa santong pintakasi ng aming bayan. At kasama ng mga guro at iba pang mag-aaral ng aming mataas na paaralan, nagmartsa kaming may dala pang mga plakard pupuntang munisipyo para igiit na dapat nang ipagbawal ang pista. Nakinig pa ang ilan sa amin sa mga konsehal na magtalu-talo tungkol dito pero wala na na akong maalala sa anumang pinag-usapan nila. Ilang buwan pagkalipas nito, natuloy ang pista sa amin at, mangyari pa, nagsama-sama kaming magkakaklase't namasyal sa buong bayan upang makipagdiwang, at kumain nang kumain, sa kung kani-kaninong bahay.

Kahapon, naghanda kami nina Inay at Itay sa aming tahanan ng tanghalian na inihaw na tilapia, kulawo, sinaing na tulingan, nilabong alimango, pritong galunggong, ihihaw na manok, ensaladang itlog na pula at kamatis, katas ng buko, at chocolate cake para sa sampu kong kaibigan mula sa mataas na paaralan--ang dalawa'y dumadalaw mula sa Amerika. Kinahapuna'y nanood kami, mula sa balkonahe ng tahanan ng kapatid ng isa sa kanila, ng timpalak ng sayawan mga mag-aaral sa kalye, at nagkuwentuhan nang nagkuwentuhan tungkol sa mga dati at bago naming mga pakikipagsapalaran.

Bago lumubog ang araw ay nagpaalaman kami't nangakong sisikaping muling magsama-sama para magkuwentuha't kumain, bago pa man dumating ang pista sa isang taon.

Sa Kapistahan ng Pagpapahayag ng Panginoon

2007-01-08T11:39:00.000+08:00

7 Enero 2007

Muli, narito ako sa gusali sa mataas na lupang maraming ulit ko nang natuntungan. Dito'y laging mga kapwa guro ang kasama ko. Sa tuktok ng gusaling ito, nakatula na ako nang hindi miminsan. Ilang taon na ang nakakaraan, sa malaking bulwagan dito'y ginapangan ako ng kilabot at napaluha nang bahagya dahil namalayan ko nang matindi na guro nga ako--atas ng Panginoon ang maging lagusan ako ng karunungan, ng kanyang biyaya.

Marami akong kasamang kapwa guro ngayon. Kahapo'y nagbahagi ako ng karanasan ko sa pakikipag-ugnay sa mga nagturo't humubog sa akin, at sa mga naturuan ko't nahubog. Pinangalanan ko ang ilan sa kanila--ang mga taong tumimo sa aking puso. Pahintu-hinto tuloy ang pagsasalita ko dahil nagpupumilit kumawala ang aking mga luha.

Ngayong pakiramdam ko'y dahop na dahop ang diwa ko't madalas ay hindi ako karapat-dapat na tawaging guro, napananariwa ng pakikinig at pakikibahagi sa mga kapwa ko guro sa mataas na lupang ito ang atas ng Panginoon sa amin, at nagpapasalamat ako sa biyayang inakala ko'y mailap at matagal-tagal ding inasam na muling maapuhap.

Bago

2007-01-03T18:28:00.000+08:00

Kaninang papalubog na ang araw, naglakad ako mula sa unibersidad tungo sa supermarket na lagi kong binibilhan bago ako lumipat sa aking bagong tahanan anim na buwan na ang nakakaraan. Dumaan ako sa bagong pedestrian overpass sa kauna-unahang pagkakataon. Pagdating ko sa supermarket ay napansin kong kakaunti naman ang pagbabago. Mabilis lamang ako doon--bumili ng dalawang paketeng ubas, nagbayad, at lumabas.

Madilim-dilim na nang maglakad akong pabalik sa unibersidad. Nang paakyat na ako sa overpass ay napansin kong may mga ilaw sa ilang tindahan at kainan sa tabi ng kalsada sa ilalim nito--wala pa ang mga ito nang lumipat ako. Paakyat ko ng hagdan ay naisip ko--kung dito pa ako nakatira, madaling-madali akong makakabili sa mga tindahan at kainang iyon.

Nang makaakyat ako sa overpass ay napansin ko ang mga ilaw nito. At hinanap-hanap ko ang panahong dito pa ako sa lugar na ito nananahan. Bahagya akong nalungkot na lumipat na ako. Pinangarap kong makapaglakad sa overpass na ito pauwi araw-araw.

Pinangarap kong sa lugar na ito muling manahan; pinangarap kahit nang sandali lamang.

Bukas

2006-12-24T07:01:00.000+08:00

Mahigit na isang linggo na akong abalang-abala sa mga bisita--ang ila'y sa tahanan ko pa natutulog. Kung saan-saan kami kumakain, kung sinu-sino ang kasalo. Ilang pagtitipon din ang dinaluhan ko. Sari-saring alaala ang naungkat, kung anu-anong lihim ang hinalungkat. Mangyari pa'y inasam ang mga hindi nakakapiling; nasiyahan na lamang sa tawag sa telepono at sa email.

Kagabi'y umuwi ako dito kina Inay at Itay. Maingay sa harap ng bahay namin; may karaoke at maghahating-gabi na'y nagkakantahan pa. Mainit ang ulo ko. Naibunton ko pa kina Inay (na ang sabi'y maawa ako sa mga nag-iingay na mga istambay dahil higit kaming mapalad sa kanila't maalwan ang aming buhay) at Itay (na tulad ng dati, nakahiga na'y kumakanta pa't sumisigaw). Pero bago ako matulog ay hinagkan ko sila.

Ngayong umaga na'y maganda ang pakiramdam ko, hindi lamang dahil tahimik na sa labas. Bababa ako't pagkakain ng almusal ay magbabalot ng mga regalo. Kung hindi umaambo'y ipapasyal ko si Itay sa dagat at sa simbahan. Itatanong ko kay Inay kung may kailangan pang bilhin sa palengke, at kahit wala'y pupunta pa rin ako doon para dumaan sa tindahan ng Ate ko't bayaw at ng pamangkin ko't misis niya. Baka sakaling may makasalubong akong mga kaibigang matagal nang hindi nakikita.

Pasko na nga bukas.

Tindahan

2006-12-14T07:56:00.000+08:00

Kaninang umaga'y napadaan ako sa tabi ng isang malaking palengke. Nang maamoy ko ang hilaw na karne't isda, nagunita ko ang tindahan namin sa palengke ng aming bayan.

Tindahan muna iyon ni Lola, ang ina ni Inay at noo'y pinakatanyag na magbibigas sa bayan namin. Nang magpakasal sina Inay at Itay, ibinigay na ni Lola sa kanila ang tindahan. Sa itaas nito silang tatlo tumira. Naroon pa rin sila nang ipanganak ang Ate ko. Ngunit sa bagong tahanan na namin ako isinilang.

Sakay kami sa kalesa kapag isinasama ako sa palengke--tuwang-tuwa ako dahil kapag pumipikit ako'y parang paatras ang aming takbo. Naglalaro kami ni Ate sa itaas ng tindahan, na madilim na bodega na, sa piling ng mga sako ng bigas at kahon ng de-lata, at ng kahoy na katawan ng Mater Dolorosa naming ipinuprusisyon tuwing Biyernes Santo. Paminsan-minsa'y pinapayagan akong pagkunwariing matatarik na bundok ang mga bunton ng bigas sa tindahan, at kapag walang nakatingin ay magsusubo ako ng ilang butil at ngunguyain ang mga ito't lululunin.

May karinderya sa tabi namin pero hindi kami doon kumakain--kutob ko'y dahil sa weytres doong makapal ang kolorete at, ayon sa bulung-bulungan, naikakama nang murang-mura. Sa kabilang karinderya kami dinadala. Paborito ko ang pinainit na monay, malutung-lutong ang labas at malambot ang loob, na pinalamanan ng keso. At ang mainit at puting-puting kanin, at tinadtad na higit na marami ang patatas kaysa karne.

Hindi na ako madalas sa tindahan nang pumapasok na ako. Nagka-asthma kasi ako kaya bawal ang alikabok. At nang magkasunog sa palengke at nakasama ang aming tindahan, naguniguni ko na lamang ang unti-unting pagkatupok ng karatulang may malaking pangalan ni Itay.

Nagpatayo ng bagong tindahan at umunlad muli ito. Ang kita sa tindahan ang nagpaaral sa amin ni Ate sa mga mamahaling kolehiyo sa Maynila. At nang magkaasawa si Ate'y ibinigay sa kanila ang kalahati nito. Di-naglao'y nagretiro na sina Inay at Itay at napalitan na ang pangalan ng tindahan.

Matagal na ring hindi nakakapunta sina Inay at Itay sa palengke. Ngunit paminsan-minsa'y nababanggit ni Itay ang pangalan ng mga bigas na tinda nila noon, at ng mga suki nilang marami'y yumao na. Sabi ni Inay, mayroon pa rin naman silang dating suki na patuloy na bumibili sa tindahan ng aking Ate't bayaw.